معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٧ - مضامين و سبكهاى قرآن

زيان‌هاى آن دو بيش از سودهاى آن‌ها است.[١] در اين آيه به‌طور صريح از خمر و ميسر نهى نشده است. در سوره نساء به‌طور صريح از نزديك شدن به مسجد و نماز در حال مستى نهى گرديده است‌[٢] كه تا اندازه‌اى افزايش شدت لحن اين آيه را نسبت به آيه بقره نشان مى‌دهد. در سوره مائده اين شدت لحن افزايش مى‌يابد و خمر و ميسر عمل پليد شيطانى خوانده مى‌شود و دستور صريح داده مى‌شود كه از آن‌ها پرهيز كنيد. افزوده شده كه آيا وقت آن نرسيده است كه از آن‌ها دست برداريد؟[٣] به اين ترتيب آشكار مى‌شود كه نخست سوره بقره، سپس سوره نساء و پس از آن سوره مائده نازل شده است.

اين شاخص‌هايى كه آمد، از اعتبار و علميت لازم برخوردار است؛ اما شاخص‌هاى ديگرى نيز نظير طول، سجع، لحن و برخى از واژگان و تعابير مثل كلا و نوع خطابات مثل يا ايها الناس و يا ايها الذين آمنوا و نوع مضامين مثل اوصاف بهشت و دوزخ و قصص انبيا و نشانه‌هاى الهى در طبيعت نيز از ديرباز مطرح بوده و براى تعيين مكى و مدنى قرآن مورد استناد قرار مى‌گرفته است كه به خودى خود هيچ اعتبار و علميتى ندارند؛ چون اگر تاريخ نزول آيات و سوره‌ها از طرق ديگر مثل تصريح‌ها و اشارات به رخدادهاى زمانمند يا روايات اسباب نزول و ترتيب نزول شناسايى نشده بود، اين شاخص‌ها به خودى خود هيچ دلالتى بر تاريخ نزول ندارند. به علاوه، اين شاخص‌ها كليت ندارند و همه موارد را در بر نمى‌گيرند. دانشمندان اسلامى از گذشته به اين نكته توجه داشتند. براى نمونه‌ زركشى‌ گفته است كه در كليت مورد اخير اشكال وجود دارد؛ زيرا سوره بقره در عين حالى كه مدنى است، در آن آيه‌ يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ‌[٤] آمده است.[٥] قاضى ابوبكر نيز گفته است: در اين زمينه كه هرچه در مكه نازل شده، چنين است و هرچه در مدينه نازل شده است،

[١] . بقره، آيه ٢١٩.

[٢] . نساء، آيه ٤٣.

[٣] . مائده، آيات ٩١- ٩٠.

[٤] . بقره، آيه ٢١.

[٥] . بدرالدين الزركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ١، صص ١٩١- ١٩٠.