تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٧٢ - نحوه وابستگى نفس به بدن بر مبناى حركت جوهرى

كند و از گلها و رياحين طريق بچيند، يا اينكه خارى را جمع كند.

انسان وقتى كه از طبيعت بيرون مى‌رود، ممكن است موقع بيرون شدن، مجرد عقلانى و يا مجرد شيطانى باشد. در نتيجه انسان يا مجردى سعيد مى‌شود يا مجردى شقى مى‌گردد. بلى، رفتن به عالم تجرد، قهرى است، منتها در اين مسافرت غير اختيارى، ممكن است كسى بالاختيار سود يا ضرر كند. اين است كه يا شيطان مجرد و يا انسان مجرد مى‌شود.

و معناى آيه شريفه‌ «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً» [١] اين است، يعنى ما به راه قهرى تجردى به حركت جوهريه هدايتشان كرديم، يا كفوراً و شيطاناً مى‌آيند و يا انساناً و شكوراً و مؤمناً راه را طى مى‌كنند.

ناگفته نماند: در كسب فضايل اين طور نيست كه فرقى بين انسانها نباشد؛ چون به محض بيرون رفتن از دار طبيعت، تجرد عقلانى كامل نيست، بلكه برزخ هم هست كه بايد از آن برزخ هم به حركت جوهريه گذشت تا به تجرد عقلانى صرف وارد شد.

پس برزخ براى همه هست و اهل برزخ، وجودِ برزخى- بين وجود تجردى عقلانى و وجود جسمانى طبيعى- دارند. لذا بهشت سعدا، بهشت برزخى و جهنم اشقيا، دوزخ برزخى خواهد بود.

و عالم برزخ هم يك مرحله قهرى از مراتب وجود است، لذا براى همه قهرى است. منتها كسانى كه در اين عالم مطالب عقلانى و فضايل كسب كردند، راه برزخيشان كوتاه است و زود به عالم تجرد عقلانى مى‌رسند و سير برزخى آنها كمتر مى‌باشد و حركت جوهرى برزخيه تندتر و سريع‌تر صورت مى‌گيرد؛ چون به معاونت كسب فضايل عقلانى براى نيل به خلعت تجرد عقلانى مستعدتر هستند. و همچنين آنهايى كه كسب رذايل كرده‌اند، دوزخ تجردى كامل، زودتر نصيبشان مى‌شود، و در دوزخ برزخى آن قدر معطلى ندارند و براى همين جهت است كه آن مرد گفت: از نردبان كه افتادم به جهنم افتادم- نعوذ باللَّه-.

[١] انسان (٧٦): ٣.