تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٠١ - استشهاد مرحوم آخوند به عبارات «اثولوجيا»

طبيعى به مرتبه نفسانى و سپس به مرتبه عقلانى خواهد رسيد، [١] و با اين عبارت كه شبيه عبارتهاى ارسطو است، مى‌خواهد كلام و سخنش را به كلام ارسطو تقريب نمايد.

چنين به نظر مى‌رسد كه معلوم نيست مراد ارسطو از كلمه انسان طبيعى و نفسانى و عقلانى اين باشد كه جسم به واسطه حركت جوهريه، اين مراتب ثلاثه را طى مى‌نمايد، بلكه نظر ارسطو به همان عالم دانى و عالى و متوسط بين دانى و عالى است كه در نظام كبير وجود دارند، و مرادش اين است كه انسان، طبق نقشه خارج- كه كون اكبر است- سه مرتبه و مرحله دارد؛ يعنى در انسان هم كلمه عالم عقل هست و نمونه‌اى از آنجا در انسان هست و همين طور نمونه‌اى از عالم متوسط در انسان هست.

و بالجمله: وضع و تأليف كتاب اثولوجياى ارسطو براى اثبات عالم ماوراى طبيعت است و سخن ارسطو اين است: چنانكه سه عالم طبيعت، عقل و متوسط بين آن دو داريم كه به نحو اتصال است و مرتبه پايين براى مرتبه بالا معلوم است، همچنين در انسان هم نمونه‌اى از عالم برزخ و عالم عقل وجود دارد، و همين اندازه در مقام استشهاد براى آخوند رحمه الله كافى است.

گرچه ارسطو در مقام كيفيت پيدايش انسان عقلى و انسان نفسى از انسان طبيعى نيست؛ زيرا معلوم نيست كه ارسطو چگونه و از چه راهى مى‌خواهد بگويد كه انسان عقلانى و انسان نفسانى از انسان طبيعى حاصل مى‌شوند؛ زيرا امكان دارد كه ارسطو- همانند گروهى از قدما- گفته باشد كه از عالم عقل و برزخ، روحى و نفسى مى‌آورند و متعلق به اين بدن مى‌كنند، و ليكن مرحوم آخوند رحمه الله در مقام بيان كيفيت حصول آن دو مرتبه است و استشهادش فقط به وجود دو كلمه نفسانى و عقلانى در انسان طبيعى است.

[١] اسفار، ج ٩، ص ٩٧.