تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٥٠ - كيفيت منشآت نفس از نظر غزالى

كه اگر نفس، خلّاق موجبات عذاب باشد، پس آنچه را كه نفس از عقارب و نيران و آتش انشا نموده است، معلول نفس هستند؛ و علت و معلول، كمال ملايمت با هم دارند نه منافرت، پس چگونه معلول موجب ايذاء علت خواهد شد؟

ما كلام غزالى را تفصيل مى‌دهيم، اگر چه غزالى به يك گوشه مطلب رسيده و از جهت عمده آن غفلت نموده است.

غزالى گفته است: [١] آلام و غمها در آخرت از صقع نفس است و نفس طبق ملكات و اخلاقى كه دارد، صور ذهنيه را در آخرت انشا مى‌كند؛ مثل صور آتش و عقارب، و نفس طبق جهلهاى مركب، صور اظلام و مظلمها را ايجاد مى‌كند. و خلاصه: در آخرت، براى نفس يك دستگاه مفصل از صور خياليه زشت و منكر خواهد بود، و از همين صور ناهنجار، غمين و مولم مى‌شود، و يك تنگ حوصلگى و ضيقى برايش حاصل مى‌گردد، در حالى كه صور ذهنيه ناهنجار خيلى وسعت دارد و هر چه صور ناهنجار زيادتر شود ضيق نفس بيشتر مى‌شود.

غزالى براى اثبات اين معنى گفته است كه اين گفته ما از باب «خذ الغايات و اترك المبادى» است؛ زيرا آن تعذباتى كه در اين جهان از سوزندگى نار و تأليم سوط و تازيانه حاصل مى‌شود، در واقع اينها مقدمه است كه در نفس صورى ايجاد شود و نفس از آن صور- نه از اين خارجيات- متعذب و متألم گردد، و آنچه از موت اقارب و بستگان و يا بلاى خارجى اتفاق مى‌افتد، باعث مى‌شود كه در نفس، صور اينها حاصل شود، و از حصول اين صور در نفس، غم و همّ حاصل مى‌گردد، نه اينكه غم و همّ بالاصاله از خارج حاصل شوند؛ زيرا خارجيات و وجودات آنها وسيله حصول اين صور نفسانى و مقدمه ايجاد و انشاى نفس، براى اين صور ذهنيه مى‌باشند.

[١] احياء علوم الدين، ج ٤، ص ٧٢٧- ٧٢٢؛ رساله المضنون بها على غير اهلها، ص ٨٤.