معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٠ - روايات اسباب نزول

ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى‌[١]

كه ذيل آن از سويى آورده‌اند: به سبب استغفار پيامبر اسلام (ص) براى مادرش هنگام عمره حديبيه در سال هفتم هجرت يا فتح مكه در سال هشتم هجرت و يا بازگشت از جنگ تبوك در سال نهم هجرت نازل شده است؛ از سوى ديگر آورده‌اند كه آن به سبب استغفار آن حضرت براى حضرت‌ ابوطالب‌ در سال دهم بعثت نازل شده است.[٢]

برخى از دانشمندان براى توجيه تعارض ميان اين روايات قاعده‌اى به نام «وحدت نازل و تعدد نزول» به اين مضمون ساخته‌اند كه قرآن در مواردى نظير آيه مورد بحث، تعدد نزول داشته است؛ بر اين اساس يك بار در سال دهم بعثت و يك بار در سال هفتم و يك بار در سال هشتم و يك بار هم در سال نهم نازل شده است.[٣] اين در حالى است كه اساساً، اين روايات جعلى است كه به نظر آيت‌الله معرفت، امويان آن را به منظور از ميان بردن كرامت بنى‌هاشم و مشوه نشان دادن نزديكان پيامبر اسلام (ص) ساخته‌اند.[٤] وى سبب نزول صحيح را عبارت از اين مى‌داند كه مسلمانان نزد پيامبر اسلام (ص) آمدند و از او خواستند براى مردگانشان كه در دوره جاهليت بر كفر مردند، از خدا آمرزش بخواهد كه آن آيه نازل شد.[٥]

وى مى‌افزايد: از جمله دلايلى كه بر صحت اين روايت و بطلان روايات قبل دلالت دارد، اين است كه در آيه مؤمنان نيز به پيامبر (ص) عطف شده است. اگر آن روايات صحيح بودند، اين عطف وجه معقولى نداشت. بنابراين آيه مورد بحث، هم سببش و هم نزولش واحد است و تعدد ندارد.[٦]

[١] . توبه، آيه ١١٣.

[٢] . ر. ك: سيوطى، الدر المنثور؛ ابن جرير طبرى، جامع البيان، ذيل آيه.

[٣] . ر. ك: جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٢٠.

[٤] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٣٠.

[٥] . رك: فضل بن حسن طبرسى، مجمع البيان، ج ٥، ص ٧٦ به نقل از محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٣١.

[٦] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١.