كاربردهاى صرفاً لفظى، در قرآن فراوان وجود دارد، كه همگامى در كاربرد الفاظ را مى‌رساند و هرگز در آن بار فرهنگى واژگان مدّ نظر نيست. مثلًا واژه «خُلُق» كه به صفات و مَلَكاتِ نَفْسانى گفته مى‌شود، و صفات و مَلَكات پسنديده را «اخلاق كريمه» و ناپسند را «اخلاق ذميمه» مى‌گويند. عرب، آن را از ريشه «خَلْق» به معناى «آفرينش» گرفته، با اين باور، كه صفات نفسانى، ريشه در آفرينش دارد، و انسان‌هاى نيكو خصال يا زشت كردار، ساخته و پرداخته آفرينش‌اند، و رفتار نيك يا زشت ايشان از اختيارشان بيرون است. ولى پارسيان كه اخلاق و صفات درونى را مانند رفتار و كردار برونى، اكتسابى و در اختيار مى‌دانستند، نام آن را «خوى» از خو گرفتن نهادند. كه اين اختلاف- در «وجه تسميه»- از اختلاف فرهنگ و باورهاى دو ملّت حكايت دارد. اكنون كه قرآن اين واژه را به مقتضاى سخن گفتن به «لسان قوم» به كار برده، و صفات پسنديده را ستايش و ناپسند را نكوهش كرده، نمى‌توان گفت: قرآن تحت تأثير فرهنگ غلط عرب قرار گرفته، و اخلاق را بيرون از اختيار دانسته است![١]

ضمن احترام به ديدگاه‌هاى آيت‌الله معرفت، بايد بيفزاييم كه همه كسانى كه از تأثيرپذيرى زبان قرآن از فرهنگ عرب در زمان نزول سخن گفته‌اند، در صدد ايجاد يا تقويت شبهه در مورد قرآن و اسلام نبوده‌اند، بلكه به عكس، برخى اين مسأله را به‌عنوان نظريه‌اى حفاظتى براى قرآن مطرح كرده‌اند، به اين معنا كه برخى اشكالاتى را كه گاهى مخالفان اسلام به قرآن وارد مى‌كنند، در واقع، به ادبيات و زبان رايج در فرهنگ عرب مربوط دانسته‌اند، و نه به اصل وحى و قرآن. البته بايد بگوييم كه آيت‌الله معرفت نيز صرف‌نظر از انگيزه‌هاى صاحبان نظريه «تأثير فرهنگ زمانه در زبان قرآن» به نقد خودِ نظريه پرداخته‌اند.

قرآن كريم و زبان عرف؛ عرف عام يا خاص‌

آيت‌الله معرفت در كتاب‌ التفسير الاثرى الجامع‌ با عنوان «لسان القرآن»، بسيار كوتاه و صرفاً به اشاره، به بحث در باره زبان قرآن پرداخته است. ايشان‌

[١] . محمدهادى معرفت، نقد شبهات پيرامون قرآن كريم، صص ١٤٨- ١٤٧.