معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٠٤ - نسخ در احاديث

پس در نسخ رأى جديدى ايجاد نمى‌شود چون اين مطلب بر خدا محال است، زيرا مستلزم تغيير رأى در اثر خطا يا نقص است. نسخ غير از تخصيص است چون نسخ اختصاص حكم به بخشى از زمان و به برخى افراد است.

شروط نسخ عبارتند از:

١. تنافى ذاتى بين دو قانون در قرآن واقع شود.

٢. تنافى كلى باشد نه جزئى و در برخى جوانب.

٣. حكم اول صريحاً محدود به زمان نباشد.

٤. نسخ در قوانين جارى مى‌شود نه در اخبار.

٥. موضوع واحد در دو قانون باشد، چون اگر موضوع تغيير كند، حكم تغيير مى‌كند.[١]

نسخ در قرآن‌

واژه نسخ در آيه ٢٩ سوره جاثيه (نستنسخ) به معناى نقل و رونوشت كردن به كار رفته است و در آيه ٥١ سوره حج‌ فينسخ الله‌ و در آيه ١٠٦ سوره بقره‌ ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ ... به معناى ازاله به كار رفته است. البته در مورد آيه اخير بسيارى مفسران برآنند كه به معناى نسخ اصطلاحى است.[٢]

نسخ در احاديث‌

نسخ در احاديث به معناى گسترده‌اى به كار رفته كه شامل تخصيص و تقييد مى‌شود. براى مثال از امام‌ على‌ (ع) حكايت شده كه به قاضى كوفه فرمودند:

اگر ناسخ [را] از منسوخ تشخيص نمى‌دهى، هر آينه هم خود و هم ديگران را نابود ساخته‌اى.[٣]

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، صص ٢٨٢- ٢٧٨.

[٢] . ر. ك: ابن جرير طبرى، جامع البيان، ج ١، ص ٦٦٦؛ فخر رازى، تفسير كبير، ج ٣، ص ٢٤٥؛ فضل بن حسن طبرسى، مجمع البيان، ج ١، ص ٣٤٧ و ...

[٣] . محمّد بن مسعود العياشى، تفسير العياشى، ج ١، ص ١٢؛ جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٤٠.