خداوند در مقاطع مختلف، بنا به مصالح و شرايط زمانى و متناسب با استعداد مردم، مجموعه‌اى از احكام و دستورالعمل‌ها و معارفى را به انسان‌هاى برگزيده (پيامبران) وحى كرده تا به مردم برسانند.[٢] محتواى وحى پيامبران الهى همواره رو به تكامل بوده و كتاب آسمانى بعدى نسبت به كتاب‌هاى آسمانى پيشين كامل‌تر مى‌باشد. به همين دليل وحى و شريعت پيامبران با وجود اشتراك در اصول، علاوه بر اختلاف در برخى مسائل فرعى بر حسب متقضيات زمان و خصوصيات محيط و ويژگى‌هاى مردم‌[٣] در گستردگى و سطح تعليمات نيز با هم متفاوت بوده‌اند. علاوه بر دلايل كمال اسلام كه بر كمال قرآن نيز دلالت دارد،[٤] شواهد و دلايل دلالت دارد كه قرآن كريم نسبت به كتاب‌هاى آسمانى ديگر از كمال برخوردار است. زيرا اولًا، چنانكه گذشت پيامبر اكرم (ص) آخرين پيامبر الهى، در نتيجه قرآن آخرين مرحله وحى خداوندى و جاودان براى اين امت و تمام انسان‌هاى بعدى خواهد بود؛ ثانياً، امت اسلامى نسبت به امت‌هاى پيشين كامل مى‌باشد؛ در نتيجه كتاب آسمانى اين امت بايد كامل‌ترين مرحله برنامه الهى براى بشر باشد. بنابر اين قرآن كريم‌

[١] . براى اطلاع بيشتر در مورد اين آيه، ر. ك: تفاسير، ذيل آيه ٣ مائده، به‌ويژه سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ٥، صص ٢٩١- ٢٠٩ عبدالحيسن احمد الامينى، الغدير، ج ٢.

[٢] . لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً؛ براى هر يك از شما امّت‌ها شريعت و راه روشنى قرار داده‌ايم. مائده، آيه ٤٨.

[٣] . طبق بيان قرآن هر امتى براى خود مناسك خاص دارد:« لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ» حج، آيه ٦٧. مثلًا تورات امورى را براى يهود حرام شمرده بود كه حضرت عيسى( ع) آن‌ها را حلال كرد:« وَ لِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ» آل عمران، آيه ٥٠.

[٤] . با عنايت به اين كه قرآن كريم منبع اصلى اسلام است كمال اسلام به كمال قرآن كريم مى‌باشد. روايات متعدد نيز بر كمال اسلام به نزول قرآن كريم اشاره دارد. از جمله حضرت على( ع) فرموده‌اند:

وَ انْزَلَ عَلَيْكُمُ الْكِتابَ تِبْيانَاً لِكُلِّ شَي‌ء وَ عَمَرَ فِيْكُمْ نَبِيُّهُ ازْمانَاً، حَتّي اكْمَلَ لَهُ وَ لَكُمْ فيما انْزَلَ مِنْ كِتابِهِ، دِيْنَهُ الَّذِي رَضِي لِنَفْسِهِ؛

نهج البلاغه، ترجمه سيد جعفر شهيدى، خطبه ٨٦. و نيز ر. ك: نهج البلاغه، خطبه ١٨ و ١٨٣.