معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٠٧ - ٦ قاعده محكم و متشابه

إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا.[١]

يعنى گاوى كه دستور ذبح آن صادر گشته اكنون براى ما- بنى‌اسرائيل- مايه شبهه گرديده و روشن نيست كه مقصود، كشتن يك گاو معمولى است يا آن كه در پس پرده اين دستور، رازى نهفته كه ما از آن آگاهى نداريم.

در آيه هفتم سوره آل عمران «متشابهات» به همين معنا به كار رفته است.

برخى آيات، بر اثر وجوه محتمله، ظاهرى شبهه‌انگيز به خود يافته، دست‌خوش كج‌انديشان قرار گرفته تا با تأويل بردن آن‌ها مايه فتنه گردند و مردم ساده لوح را از راه به در برند. زيرا حقيقت پنهان شده، حق و باطل به هم آميخته و مايه اشتباه حق به باطل شده است، لذا يك گفتار يا يك كردار حق‌گونه به‌صورت باطل جلوه‌گر شده است. پس متشابه، بايد علاوه بر نارسايى و ابهام، مايه شبهه و اشتباه نيز باشد.

بنابراين، تشابه در آيات متشابهه، تشابه حق و باطل است كه سخن حق‌گونه خداوند، باطل‌گونه جلوه‌گر شود. از اين رو، تشابه علاوه بر آن كه بر چهره لفظ يا عمل، پرده‌اى از ابهام مى‌افكند، موجب شبهه نيز مى‌باشد.[٢]

استاد معرفت با توجه به تبيين پيشگفته از آيات متشابه بر اين باور است كه هر متشابهى هم به تفسير نياز دارد كه رفع ابهام كند و هم به تأويل نياز دارد تا دفع شبهه كند.[٣]

استاد معرفت در كتاب‌ علوم قرآنى‌ به نمونه‌هاى مختلفى از آيات متشابهه اشاره مى‌كند. البته به اعتقاد وى، تشابه در آيات قرآن دو گونه‌اند: تشابه اصلى و تشابه عرضى؛ تشابه اصلى آن است كه كوتاهى لفظ موجب نارسايى در افاده بلنداى معنا شده و احياناً شبهه‌انگيز شود. اين آيات بيشتر در رابطه با اصول معارف و معرفت‌شناختى و اندك است. عمده آيات متشابهه، تشابه عرضى است كه بر اثر برخورد و تضارب آرا و عقايد و پيدايش مذاهب و گرايش‌هاى مختلف كه در زمان‌هاى متأخر از عصر نزول در جامعه اسلامى رخ داد، به‌

[١] . بقره، آيه ٧٠.

[٢] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، صص ٢٧٣- ٢٧٠.

[٣] . همان، ص ٢٧٣.