متنى و بررسى آيات و روايات بيانگر قلمرو قرآن و نيز بررسى استقرايى تمام آيات مى‌توان قلمرو دقيق قرآن را به‌دست آورد. از آنجا كه بررسى استقرايى قرآن مجال و فرصت بسيار وسيعى مى‌طلبد، جناب استاد معرفت رضوان الله عليه در به‌دست آوردن جامعيت قرآن كريم از روش درون متنى و بررسى آيات مربوط به جامعيت قرآن و بيانگر برخى از اوصاف آن، استفاده كرده است. البته در تفسير اين آيات از قراين عقلى از جمله هدف قرآن كريم نيز استفاده كرده است.

كسانى به نادرست، عبارات را گرسنه معانى دانسته‌[١] و معتقدند كه علايق و انتظارات هدايت كننده مفسّر است،[٢] پس نمى‌توان از خود قرآن كريم قلمرو آن را به‌دست آورد.[٣] دليل نادرستى چنين سخنى اين است كه اولًا، هر متن زبانى از جمله متون وحيانى كه از پشت سر هم چيده شدن مجموعه خاصى از جملات تشكيل شده است، داراى معناى ظاهرى (دلالت تصوّرى)[٤] و معناى واقعى (دلالت تصديقى)[٥] متعيّن و نهايى است كه همان مراد صاحب متن بوده و خارج از ذهن مفسر است؛ زيرا، مسأله وضع واژگان بر معانى مطرح بوده و زبان يك امر اجتماعى است، نه شخصى. معنا هم در مقام استعمال معيّن است و هم در مقام دلالت تعيُّن دارد. چون در غير اين صورت مفاهمه صورت نمى‌پذيرد. ثانياً، تأثير انتظارات در فهم قرآن كريم كلى و دائمى نيست و

[١] . عبدالكريم سروش، قبض و بسط تئوريك شريعت، ص ٢٩٤.

[٢] . ر. ك: محمّد مجتهد شبسترى، هرمنوتيك كتاب و سنت، ص ٤٥.

[٣] . ر. ك: عبدالكريم سروش، قبض و بسط تئوريك شريعت، ص ٢٦٨.

[٤] . مراد از« مدلول تصوّرى»، معنايى است كه در برخورد اوّل با يك سخن، با توجه به معانى الفاظ و قواعد حاكم بر هيأت و تركيبات و قرائن متّصل به كلام، براى خواننده يا شنونده آگاه از معانى كلمات و قواعد حاكم بر هيأت و تركيبات حاصل مى‌شود. از دلالت تصوّرى به« مفاد استعمالى» و« ظهور ابتدايى» نيز تعبير شده است. ر. ك: عبدالكريم حائرى يزدى، درر الفوائد، ج ٢- ١، ص ٣٥٩.

[٥] . برخى دلالت را سه قسم كرده‌اند: ١. دلالت تصوّرى ٢. دلالت تصديقى كه دو قسم مى‌باشد: يكى اراده استعمالى و ديگرى اراده جدّى، ر. ك: محمد باقر الصدر، دروس فى علم الاصول، ج ١، ص ٧٦.