معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٠٠ - آياتالمقاصد و رأى استاد

و تربيت انسان، عدالت و تقوى، و عمران و آبادانى زمين و ... بسا بتوان گفت آيات‌المقاصد داراى دو ويژگى عمده مى‌باشد: يكى كلان بودن، يعنى روشن‌كننده سياست‌هاى كلى دين و شريعت. دوم شناور بودن، يعنى نيازمند به ديگر ادله است تا تشريح و تفسير و اجرايى شود.

آيات‌المقاصد و رأى استاد

استاد معرفت گرچه تصريح به اين تقسيم و اقسام نكرده است، اما از خلال سخن ايشان بر مى‌آيد كه بر اين تقسيم صحه مى‌گذارد، چرا كه مى‌گويد: ما بايد كل دين را احكام بدانيم. يعنى اساساً هدف شريعت‌هاى الهى اين است كه جامعه سالم و قوى و مستحكم بسازند، لذا ابعاد و هندسه اين ساختمان را بايد ارائه كنند و اسلام چنين كارى كرده است. سپس به اين آيه تمسك مى‌كند كه مى‌فرمايد:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ‌[١]

ايشان در تفسير جمله‌ لما يحييكم‌ مى‌گويد: يعنى شريعت براى اين است كه شما از حيات دنيوى لذت بيريد و زنده‌اى كه از زندگى لذت نبرد، زنده نيست. اسلام مى‌گويد اگر مى‌خواهيد از زندگى لذت ببريد به حرف‌هاى ما گوش دهيد.[٢] اينكه ايشان در كنار آيات مربوط به نماز، روزه، زكات، حج، معاملات، عقود و ايقاعات و ... كه بيانگر احكام جزيى هستند، آياتى را مطرح مى‌كند كه مبيّن اهداف كلى شريعت و رسالت است. در حقيقت و در عمل آيات را به دو دسته «آيات‌المقاصد» و «آيات‌التشريع» تقسيم كرده است.

در خصوص نقش «آيات‌المقاصد» در اجتهاد و استنباط احكام بايد گفت سه وجه متصور است:

يكم؛ اساس احكام قرآن همين آيات‌المقاصد است و آيات حكمى ديگر شكل‌هاى گوناگون شريعت است و قابل تغيير مى‌باشد.

[١] . انفال، آيه ٢٤.

[٢] . فصلنامه بينات، سال ١٣٨٥، ش ٤٤، صص ٥٣- ٥٢.