معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٨ - روايات ناسخ و منسوخ

در زمان جاهلى، زدن زن عادت متداول بود و اين آيه براى زمينه‌سازى نسخ آن نازل شد. در اين آيه تنها نوعى از زدن كه به اطاعت و اصلاح زن بيانجامد، اجازه داده شد.[١]

به هر حال ما در تاريخ‌گذارى به تعريفى از نسخ نياز داريم كه حاكى از تغيير حكم سابق با آمدن حكم بعدى باشد؛ چه اين تغيير جزئى و از قبيل تخصيص و تقييد باشد يا تغيير كلى و از قبيل نسخ اصولى و چه بر اثر تغيير شرايط و مقتضيات قابل برگشت باشد يا تغيير مصالح و مقتضيات غير قابل برگشت.

ملاحظه بحث نسخ آيت‌الله معرفت نكات چندى را در زمينه تاريخ‌گذارى آيات قرآن آشكار مى‌سازد كه اينك گزارش و بررسى مى‌شود.

در مواردى مثل آيه نجوا و آيه عدد مقاتلين كه آيه ناسخ بلافاصله بعد از آيه منسوخ آمده، آيت‌الله معرفت در ابتدا به وقوع نسخ در آن‌ها قائل شده بود و در پاسخ به اين استبعاد كه چگونه در آن‌ها نسخ رخ داده است؟ در حالى كه آيات منسوخ و ناسخ در كنار هم قرار گرفته‌اند، ذيل آيه مقاتلين چنين اظهارنظر كرده است: ثبت آيات در مواضع كنونى‌اشان لزوماً دليلى بر اين نيست كه موافق نزول بوده است؛ زيرا گاهى آيات به ترتيب نزول ثبت نمى‌شدند و بسا آيه‌اى مدتى كوتاه يا طولانى پس از آيه قبل نازل شده، اما بلافاصله بعد از آن آيه ثبت شده است.

در اين موارد اگر همان طور كه آيت‌الله معرفت قائل شده است، وجود فاصله كوتاه ميان دو آيه ناسخ و منسوخ محتمل باشد، مى‌توان گفت كه هيچ آيه ديگرى ميان آن دو فاصله نيانداخته است و لذا آيات به ترتيب نزول ثبت شده‌اند.

البته اگر آيت‌الله معرفت درباره آيه عدد مقاتلين به نظر آيت‌الله‌ خوئى‌ گرايش پيدا كرده باشد، بايد گفت كه به نظر او در اين مورد اساساً نسخى‌

[١] . رك: معرفت،« گفت‌وگو»، بيّنات، ش ٤٤، ص ٧٢.