سوره بقره به شمار آورد. گفتنى است كه اين دو فقره از آيات سوره بقره بعد از فقرهْ آيات مربوط به تغيير قبله قرار دارد كه در شعبان سال دوم هجرت رخ داده است؛[١] بر اين اساس بايد گفت: فقرهْ آيات روزه در ماه رمضان و فقرهْ آيات حج در ماه ذى‌القعده يا ذى‌الحجه همين سال نازل شده است.

در صورت ديگرى نيز مى‌توان شاخص قرآنى مورد بحث سوره تدريجى النزول را بازشناساند و آن در صورتى است كه آيات دو فقره از يك سوره نسبت به هم تناظر زمانى داشته باشند. براى مثال در بخش اخير سوره توبه كه راجع به جنگ تبوك است، در فقره‌اى از آن خطاب به مسلمانان مدينه آمده است:

سبكبار و گرانبار، بسيج شويد و با مال و جانتان در راه خدا جهاد كنيد.[٢]

در ادامه همين سوره در فقره ديگرى از آيات از پذيرش توبه سه نفرى سخن رفته است كه از جنگ تبوك تخلف كرده‌اند.[٣] چنين خصيصه‌اى در هر سوره‌اى از سوره‌هاى قرآن كه فقره‌اى از آيات آن سوره، ماقبل وقوع واقعه‌اى و فقره‌اى ديگر از آيات آن سوره، مابعد وقوع آن واقعه را خبر مى‌دهد، تناظر زمانى نامبردار مى‌گردد و شاهدى بر تدريجى النزول بودن آن سوره شمرده مى‌شود.

واضح است كه از اين خصيصه مى‌توان براى شناخت ترتيب نزول سوره‌هاى قرآن نيز بهره‌بردارى كرد. جهت آن اين است كه تناظر زمانى در آيات متحد الموضوع وجود دارد؛ براين اساس مى‌توان با گردآورى آيات متحد الموضوع در سوره‌هاى مختلف و ملاحظه نحوه نظارت زمانى آن‌ها بر يكديگر، تقدم و تأخر نزول آن‌ها را بر يكديگر با تحقيق يا تقريب تعيين كرد. براى مثال مقارنه آيات سوره‌هاى بقره و نساء و مائده درباره باده‌گسارى به روشنى ترتيب نزول آن‌ها را نشان مى‌دهد. توضيح آن كه در سوره بقره با لحن آرامى آمده است كه مسلمانان از تو درباره حكم خمر و ميسر مى‌پرسند؛ تو به آنان بگو در آن دو، زيان بسيارى است و البته سودهايى هم هست؛ اما

[١] . ر. ك: سيوطى، الدرالمنثور، ج ٦، ص ٢٦٧؛ ابن هشام، سيرة النبى، ج ٢، ص ٣٩١.

[٢] . توبه، آيه ٤١.

[٣] . توبه، آيه ١١٨.