معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٥ - مضامين و سبكهاى قرآن

مضامين و سبك‌هاى قرآن‌

شاخص‌هاى قرآنى چندى در تاريخ‌گذارى به كار مى‌آيند. يكى از آن‌ها، تصريح‌ها و اشارات قوى آيات قرآن به رخدادهاى زمانمند عصر رسالت پيامبر اسلام (ص) است. اين شاخص به انضمام رواياتى از سيره نبوى كه تاريخ آن رخدادها را مشخص مى‌كنند، برترين و دقيق‌ترين اطلاعات را براى تاريخ‌گذارى قرآن در اختيار مى‌نهد. مشكل بزرگى كه در اين زمينه وجود دارد، اندك بودن چنين آياتى است. تمام رخدادهاى زمانمندى كه در آيات قرآن مورد تصريح يا اشاره قوى قرار گرفته‌اند، از حدود پنجاه رخداد درنمى‌گذرد كه مهم‌ترين آن‌ها عبارت‌اند از: بعثت (١ ب)، ولادت حضرت‌ زهرا (٢ ب)، دعوت علنى (٣ ب)، هجرت به حبشه (٥ ب)، شكست روم (١٢ ب)، هجرت به مكه (١٣ ب)، تغيير قبله (٢ ه. (، غزوه بدر (٢ ه. (، غزوه احد (٣ ه. (، غزوه بنى نضير (٤ ه. (، غزوه خندق (٥ ه. (، غزوه بنى قريظه (٥ ه. (، صلح حديبيه (٦ ه. (، فتح مكه (٨ ه. (، غزوه حنين (٨ ه. (، غزوه تبوك (٩ ه. (، برائت از مشركان (٩ ه. (.

يكى ديگر از شاخص‌هاى قرآنى مورد استفاده در تاريخ‌گذارى، استقلال لفظى و محتوايى آياتى از يك سوره و تماميت مضمون آن آيات است. از اين شاخص در دو صورت مى‌توان به منظور شناخت سوره‌هاى تدريجى النزول بهره‌بردارى كرد.

يكى در صورتى كه هم آن آيات و هم آيات قبل يا بعد از آن، مشتمل بر ذكر رخدادى زمانمند باشند و رخداد مذكور در هر يك از آيات از نظر زمانى نسبت به يكديگر تباعد وقوع داشته باشند. براى نمونه در آيات ١٨٨- ١٨٥ سوره بقره از روزه‌دارى در ماه رمضان سخن رفته است و در ادامه در آيات ٢٠٧- ١٨٩ درباره حج سخن گفته شده كه با ماه ذى‌حجه مرتبط است. با توجه به اين كه در اين دو فقره از آيات سوره بقره از دو رخداد متباعد الوقوع سخن رانده شده است، بايد اين دو فقره از آيات اين سوره را كه دو ويژگى پيش‌گفته را نيز دارد، دو واحد نزول تلقى كرد و آن را شاهدى بر تدريجى‌النزول بودن‌