معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٤ - جايگذارى آيات در سورهها

مسلمانان به سال ششم اختصاص ندارد و پيامبر (ص) و مسلمانان حتى در دوره مكى حج مى‌گزاردند و صفا و مروه را طواف مى‌كردند و لذا اقتضا دارد كه سؤال از جواز طواف صفا و مروه حتى در دوره مكى هم مطرح شود. به علاوه آيت‌الله معرفت و بسيارى از قرآن‌پژوهان عموم و اطلاق آيات را به مورد مذكور در روايات سبب نزول محدود نمى‌كنند، مگر اين كه در آيات ويژگى خاص همان مورد ذكر شده باشد. به اين ترتيب بايد گفت: سوره بقره در همان سال اول و دوم هجرت و آيه طواف صفا و مروه هم در آن سال‌ها نازل گرديده و لذا هيچ آيه‌اى متعلق به سال‌هاى بعد در اين سوره جايگذارى نشده است.

از سوى ديگر، غرض معقولى براى جايگذارى خلاف نزول متصور نيست. در پاسخ اين سؤال كه پيامبر اسلام (ص) چه غرضى از جايگذارى آيات در سوره‌ها برخلاف نزول ممكن است، دنبال كرده باشد؟ مهم‌ترين پاسخ محتملى كه به ذهن مى‌رسد، در كنار هم قرار گرفتن آيات متحدالموضوع است؛ اما اين احتمال مردود است؛ چون بنابراين احتمال نبايد موضوع واحدى در سوره‌هاى متعددى مشاهده شود و نبايد در يك سوره، موضوعات متعددى آمده باشد؛ حال آن كه چنين چيزى در سوره‌هاى قرآن اتفاق نيافتاده است. هم موضوع واحدى در سوره‌هاى متعددى مشاهده مى‌شود و هم در هر سوره از موضوعات متعددى سخن رفته است و آنان كه خواسته‌اند براى هر يك از سوره‌ها موضوع واحدى را معرفى كنند، ناكام مانده‌اند و چيزى جز تذوّق و تكلف عرضه نكرده‌اند.

بنابراين بهتر آن است كه قائل شويم آيات در سوره‌ها به همان ترتيبى كه نازل مى‌شده است، در سوره‌ها جايگذارى شده‌اند. به اين ترتيب مشخص شدن تاريخ نزول آيه‌اى از يك سوره تدريجى النزول كافى است كه تاريخ نزول كل آن سوره را مشخص كند؛ چون به كمك آن مى‌توان دريافت كه وحى‌هاى قبلى‌اش همزمان با آن يا قبل از آن و وحى‌هاى بعدى‌اش همزمان با آن يا بعد از آن نازل شده است.