معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٣ - جايگذارى آيات در سورهها

بقره قرار دهند.[١]

آيت‌الله موارد ديگرى را نيز نظير آن بر مى‌شمارد. البته در انتها يادآور مى‌شود كه بايد غفلت نكرد كه اصل سياق در آيات حسب ترتيب طبيعى يعنى ترتيب نزول حفظ شده است، مگر آن كه با دليلى خلاف آن ثابت شود و آن جز در موارد نادرى قابل اثبات نيست؛ اگر هم موارد نادرى برخلاف ترتيب طبيعى ثابت شود، جز با دستور و اشاره خاص پيامبر (ص) نبوده است و از اين رو بايد مناسبتى در آن لحاظ شده باشد.[٢]

به نظر مى‌رسد اين جمع‌بندى كه از سوى آيت‌الله معرفت به‌دست داده شد، مشكلاتى دارد:

اولًا، روايات اسباب نزول كه مبناى جايگذارى آيات و سور برخلاف نزول شده است، نزد بسيارى از قرآن‌پژوهان از جمله خود آيت‌الله معرفت اعتبارى ندارند و مشكل عمده آن‌ها مخالفت با سياق خود آن آياتى دانسته شده است كه ذيل آن‌ها آورده شده‌اند.[٣] آيه‌ وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ‌[٤] نيز از آن جمله است؛ زيرا اين آيه با واو عطف شروع شده و حاكى از اتصال آن با آيات قبل است و لذا نمى‌تواند نزول جداگانه‌اى داشته باشد. گفتنى است كه علامه‌ طباطبايى‌ محتواى روايات اسباب نزول را قصصى برشمرده است كه صحابه و تابعان بر آيات قرآن تطبيق داده‌اند؛ بدون اين كه لزوماً سبب نزول آن آيات باشند؛[٥] به همين رو ملاحظه مى‌شود، نامبرده در تفسير خود محتواى اغلب اين روايات را بر ذكر مصداق يا جرى و تطبيق حمل كرده است.[٦] بايد آيه طواف صفا و مروه را نيز از آن‌جمله بر شمرد؛ چرا كه طواف صفا و مروه از سوى‌

[١] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٧٧.

[٢] . رك: همان، ص ٢٨٠.

[٣] . ر. ك: نكونام، در آمدى بر تاريخ‌گذارى قرآن، صص ١٠٢- ٩٦.

[٤] . بقره، آيه ٢٨١.

[٥] . ر. ك: سيدمحمدحسين طباطبايى، قرآن در اسلام، ص ١٢٠.

[٦] . براى نمونه ر. ك: سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١، صص ٤١، ١٥٣، ٢١٧ و ٢٦٦.