معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣١٨ - جمعبندى و نتيجهگيرى

علامه معرفت (ره) نسخ مشروط را در موارد متعددى از آيات و موضوعات اسلامى مطرح كرده است. برخى از صاحب‌نظران معاصر نيز اين مسأله را به‌صورت‌هاى مختلف مطرح كرده‌اند. اما مطلب اساس آن است كه نسخ مشروط- همان طور كه علامه معرفت تذكر داده- در حقيقت نسخ نيست، بلكه تغيير حكم به دنبال موضوع و شرايط آن است؛ هرچند كه نام نسخ به خود گرفته است.

به عبارت ديگر از آنجا كه برخى از موارد نسخ اصطلاحى مشهور كه ادعا شده است، به تغيير موضوع و شرايط آن باز مى‌گردد، از آن با عنوان «نسخ» (مشروط) ياد شده است. ولى آن چه مهم است، اين كه مسأله نسخ مشروط مى‌تواند راهكارى براى توجيه بسيارى از آيات ناسخ و منسوخ اصطلاح مشهور باشد؛ و نيز مى‌تواند راهكارى براى تطبيق آيات قرآن بر اعصار و نسل‌هاى جديد باشد. يعنى بر اساس شرايط و مقتضيات موضوع و مكان و افراد، ممكن است يكى از احكام اسلام اجرا شود و بر اساس شرايط ديگر، حكم ديگر اجرا شود. همان طور كه در مورد آيات صلح و جنگ بيان شد و نيز همين مسأله در مورد آيات ممنوعيت شراب و مراحل آن در جوامع مختلف با توجه به شرايط جديد قابل اجرا است. به عبارت ديگر نظريه نسخ مشروط مى‌تواند يكى از راهكارهاى تطبيق قرآن و سنت بر افراد در مكان‌ها، زمان‌ها و شرايط متفاوت باشد و اين يكى از رموز جاودانگى قرآن و احكام اسلام است.