معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣١٧ - جمعبندى و نتيجهگيرى

وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ.

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! هنگامى كه با فرستاده (خدا) رازگويى مى‌كنيد پس پيش (از آن) بخشش صادقانه‌اى تقديم داريد؛ اين براى شما بهتر و پاك‌كننده‌تر است؛ و اگر نيافتيد، پس مسلماً خدا بسيار آمرزنده [و] مهرورز است.* آيا بيمناك شديد كه پيش از رازگوييتان بخشش‌هاى صادقانه تقديم داريد؟! پس در اين هنگام كه انجام نداده‌ايد، و خدا توبه شما را پذيرفت، پس نماز را برپا داريد و [ماليات‌] زكات را بپردازيد و از خدا و فرستاده‌اش اطاعت كنيد؛ و خدا به آنچه انجام مى‌دهيد آگاه است.

در اين آيات نخست دستور داده شد تا مسلمانان قبل از هر پرسش (و سخن خصوصى) از پيامبر (ص) صدقه بدهند، سپس از اين دستور صرف نظر گرديد و حكم صدقه دادن لغو شد. برخى گمان كرده‌اند اين آيات از موارد نسخ است، در صورتى كه اين جريان براى تربيت مسلمانان در عهد پيامبر (ص) بود كه بى‌جهت مزاحم اوقات پيامبر (ص) نشوند. مسلمانان با روبه‌رو شدن با اين صحنه، پيام را متوجه شدند. ولى اين پيام براى هميشه پابرجا است تا مراجعه به سران مسئول، تنها در مسائل كلان و ارزشمند كشورى و دينى بوده باشد، نه در مسائل كوچك و كم ارزش.[١]

جمع‌بندى و نتيجه‌گيرى‌

مسأله نسخ در معناى روايى آن كه اعم از تخصيص و تقييد است، در عصر ما كاربرد ندارد؛ ولى دقت در اين معنا براى فهم برخى روايات مفيد است. نسخ اصطلاحى مشهور بين دانشمندان اسلامى كه چندين قرن رواج داشته است، يك قسم آن معقول و قابل دفاع است؛ يعنى نسخ حكم و باقى ماندن تلاوت آيه، كه البته در مورد مصداق آن در قرآن اختلاف جدّى وجود دارد. برخى از صاحب‌نظران از جمله علامه آيت‌الله معرفت (ره) در نظرات اخيرش وجود اين گونه نسخ در قرآن را منكر هستند. اما نسخ مشروط (تمهيدى و تدريجى) از قرن هشتم به بعد تحت عنوان «نسأ و منسأ» مطرح شده است.

[١] . ر. ك: سيد قطب، فى ظلال القرآن، صص ٢١ و ٢٨.