معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٠٦ - الف منكران وقوع نسخ در قرآن

البته در اين دوره نسخ به معناى اصطلاحى به كار رفته است؛ ولى در مورد تعداد آيات ناسخ و منسوخ اختلاف نظر شديدى وجود دارد به‌طورى كه برخى گفته‌اند در ٧١ سوره قرآن ناسخ و منسوخ يا يكى از آن‌ها وجود دارد.[١] ولى برخى ديگر فقط نسخ آيه نجوى را پذيرفته‌اند.[٢] در عصر حاضر مرحوم علامه معرفت جلد دوم كتاب‌ التمهيد فى علوم القرآن‌ را به مبحث نسخ اختصاص داده است و در نهايت نسخ را در هفت آيه پذيرفته است. اما در نوشته‌هاى اخير و گفتارهاى شفاهى به كلى نسخ مصطلح را در قرآن انكار مى‌كرد[٣] و نسخ مشروط تمهيدى، تدريجى را مطرح مى‌كرد.[٤]

آرى! بسيارى از دانشمندان اسلامى امكان نسخ اصطلاحى در قرآن را پذيرفته‌اند؛ چرا كه احكام الهى تابع مصاح و مفاسد است و هرگاه شرايط تغيير كند و مصلحتى جانشين مفسده‌اى گردد، حكم جديد مى‌آيد. نيز به آيه ١٠١ نحل‌ وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ ... و آيه ١٠٦ بقره استدلال كرده‌اند. همان طور كه وقوع نسخ در كتاب‌هاى آسمانى گذشته را شاهد آورده‌اند.[٥] و انكار امكان نسخ را به يهود نسبت داده‌اند.

مرحوم علامه معرفت نيز امكان نسخ را پذيرفته و آن را بديهى معرفى كرده است.[٦] اما علماى اسلام در مورد وقوع آن اختلاف دارند.

الف. منكران وقوع نسخ در قرآن‌

نخستين كسى كه منكر وقوع نسخ اصطلاحى شد، ابو مسلم محمد بن بحر

[١] . ر. ك: جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٤١.

[٢] . خوئى، البيان، صص ٣٧٧- ٣٧٦.

[٣] . ر. ك: مقاله« نسخ» كه ايشان براى دانشنامه قرآن شناسى نوشته به زودى منتشر مى‌شود.

[٤] . ر. ك: همان؛ محمدهادى معرفت، شبهات و ردود، صص ١٥١- ١٥٠.

[٥] . ر. ك: الملل و النحل، ج ١، ص ٢١١، المحصول، ج ١، ص ٥٣٢، ابن جرير طبرى، جامع البيان، ج ٨، ص ١٤ و ٢٣١، فضل بن حسن طبرسى، مجمع البيان، ج ٦، ص ٥٩٤؛ فخر رازى، تفسير كبير، ج ٢٠، ص ١١٩ و ...

[٦] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٢٦٩.