حضور قوى و مقتدرانه‌اى كه در متن انديشه‌هاى فلسفه صدرائى دارد، مبرّزترين چهره اين نظام، بعد از صدراى مؤسس به شمار مى‌رود، شخصى كه تسلّط وى بر فلسفه و عرفان اسلامى منحصر بفرد و آشكار بوده است.

اين حكيم زبده، از شخصيت‌هاى استوار دنياى فلسفه، در محدوده دو قرن اخير به شمار مى‌رود، و آثار فلسفى وى، در اوج قلّه نگارش‌هاى عقلى اين دوره قرار گرفته است. اثر معروف او «منظومه» و شرح عالمانه و محقّقانه خودش بر منظومه، از ديرباز، عهده‌دار نقش اوّل تبيين حقايق فلسفى متأخّر و متقدّم اسلامى بوده است. حكومت بلا منازع سبزوارى- با اين اثر- بر حوزه‌هاى فلسفى، هر چند با ظهور انديشه‌هاى فلسفى غرب و نيز فيلسوف توانمندى همچون علامه طباطبائى، تقليل يافت، امّا هرگز پايان نپذيرفت، و نام او، هنوز نيز با صلابت و فخامت خاصّ خود، منادى تشريح و تبيين انديشه‌هاى ناب فلسفه اسلامى است.

«نهاية الحكمة»، هر چند توانسته است، بنا به عللى موجّه، از نفوذ منظومه سبزوارى در مجامع رسمى تعليم و تعلّم فلسفى به مقدارى چشمگير بكاهد، ولى نكته اينجاست كه خود «نهاية الحكمة» و كتاب‌هايى از اين دست، خود جزو محصولات و اخلاف منظومه بشمارند، و حكيم بزرگى چون طباطبائى و شاگردان رده اوّل او- رحمة اللّه عليهم اجمعين- بر مقام والاى حكمى سبزوارى مذعنند، و چگونه چنين نباشد، در حالى كه اگر سبزوارى دست به قلم نبرده و انديشه‌هاى فلسفى صدرايى را، از دوره خاصّ خود، به دوران بعد از خود انتقال نمى‌داد، شايد گسيختگى غير قابل جبرانى را در ساحت يا فتارهاى فلسفى چهار قرن اخير فلسفه اسلامى شاهد مى‌شديم كه جبران آن، البته راهى نداشت و دست كم بس و بسيار مشكل بود.

از منظومه كه بگذريم، سبزوارى اثر گمنام- امّا پربار- ديگرى در خصوص فلسفه و كلام بنيادين دينى دارد كه هم اكنون در برابر شما قرار دارد. «اسرار الحكم»، بى‌شك، از نمونه‌هاى بى‌بديل حكمت، بعد از فلسفه حكيم صدراست و انديشه‌هايى كه در جاى جاى آن مورد بررسى و نقد و تشريح و تحليل قرار گرفته‌اند، رئوس مسائل اساسى فلسفى را تشكيل مى‌دهد. اين كتاب، داراى محاسن ارزشمندى است كه از جمله مى‌توان به «فارسى بودن»، «گزيدگى» و «جامعيّت گيرا» اشاره كرد.

در اين اثر، از اغلاق‌هاى مرسوم متون كهن فلسفى، اثر چندانى يافت نمى‌شود و حكيم با اختصارى ملموس، لبّ و لباب انديشه‌هاى فلسفى، عرفانى و كلامى خود و پيشينيان را، در