است، وجوب «اصلح» كه خداى تعالى، اصلح به حال هر شى‌ء را، بايد به او برساند، هرگاه با مصلحت كلّ نظام مصادم نباشد. و از انواع وجوب لطف است، «وجوب تكليف»، چه استكمال مكلّف، منوط به آن است.

پس، همچنين از انواع وجوب لطف است، وجوب «بعثت نبى»، چه مشتمل است بر فوايد بسيار، مثل معاضدت عقل، در احكامى كه مستقل است به نيل آنها، مانند «اثبات صانع» و «حيات» و «علم» و «قدرت» او و امثال اينها، از چيزهائى كه موقوف عليه و سابق بر «نبوّت» است. و اگر موقوف بر نبوّت باشند، «دور» لازم آيد.

و از اين قبيل است، جميع واجبات عقليّه، مانند وجوب معرفة اللّه- تعالى- و وجوب دفع ضرر محتمل، و وجوب حضور به محضر نبى و استماع دعوت او، و وجوب نظر در معجزه او. كه در [همه‌] اينها، بايد نخستين‌ [١]، پيروى پيغمبر «درونى» شود، تا توان اذعان به حقيقت پيغمبر «برونى» كرد. و اگر وجوب اينها به قول او باشد، افحام لازم آيد. چه، كسى را رسد كه بگويد:

«نظر در معجزه تو نكنم، تا بر من واجب نشود، و بر من واجب نشود، تا حقيّت تو بر من ثابت نشود، و حقيّت تو ثابت نشود، تا نظر در معجزه تو نكنم»! و [بدين ترتيب‌]، «دور» [٢] لازم آيد.

و از فوايد بعثت است، تأديب احكامى كه عقل در نيل او مستقل نيست، مثل بعضى از احكام شرعيّه، فرعيّه، چون استحباب صوم عرفه و حرمت صوم عيد. و از فوايد آن، تبيين اغذيه و اشربه نافعه و ضارّه [است‌]، و معلوم كردن اينها با «تجربه» به طول انجامد، و تا حصول تجربه، گاه باشد منجر به هلاكت شود. و از فوايد آن، تكميل افراد انسان، به حسب قابليّات ايشان به تعليم امور خفيّه و تحريض بر اخلاق حسنه و آداب فاضله.

پس، شبهه براهمه كه به وجوب بعثت و حسن او [٣] قائل نيستند و گويند: «در

[١] - نخست.
[٢] - استحاله «دور»مانند استحاله «تسلسل»، از جمله قواعدى است كه بسيارى از مسائل مهمّ فلسفى، بر آنمترتّب مى‌شود. «قواعد كلّى فلسفى»، ج ١/ ٢٤٧.
[٣] - يعنى: آن.