و اينكه اوصاف جهت را، بر «دهر» مصطلح اطلاق كنيم، به جهت مضاف اليه است كه ركن باشد. چه، اينها كه گفتيم، از عوالم اركان اربعه عرش، به معنى وجود منبسطى است كه بعضى از اوصاف و القابش مذكور شد، همچنانكه اين اركان موصوفند به: «ابيض» و «اصفر» و «اخضر» و «احمر»، در احاديث اهل عصمت- كما مرّ- و «دهور اربعه»، اوعيه «اركان اربعه» است.

و آنچه گفتيم كه: عقول كليّه در دهر ايمن اعلايند، به حسب اضافه وجود، به ماهيّت آنها بود، و امّا به حسب اضافه وجودشان به حق- كه اسماء الله و صفات فعليّه اويند- در «سرمد» ند و اساطين حكمت فرموده‌اند كه: نسبت متغيّر، به متغيّر، «زمان» و نسبت متغيّر به ثابت «دهر» و نسبت ثابت به ثابت، «سرمد» است.

تقسيم ديگر: معلول، يا «محرّك» است و بس و آن عقل كلّى است كه محرّك كل مادون است به تحريك حق، چون تحريك «معلّم» مر «متعلّم» را، و «معشوق» مر «عاشق» را، و يا «متحرّك» است و بس، چون هيولاى اولى و هيولاى مجسّم، و يا محرّك‌اند و متحرّك از دو جهت، چون نفوس- بما هى نفوس- و قوا و طبايع.

و چون كه حركت، «طلب» است و «عشق»، و فرقى است به عموم و خصوص ميانه «عشق» و «شوق» كه شوق در وجدان معشوق است از وجهى، و فقدان اوست، از وجهى، و عشق اعمّ است در وجدان، بى‌فقدان هم هست، پس به زبان اهل عشق گوئيم: طلّاب، معشوق حقيقى يا عشّاق‌اند، چون عقول كليّه، يا مشتاق‌اند چون نفوس سماويّه و ارضيّه، يا ميّالند به ميول طبيعيّه، چون قوا و طبايع و مواد متنوّعه.

تقسيم ديگر، به لسان اشراقيّه: آثار نور «اقهر»، «ابهر»، «اعظم» وجوب ذاتى نور الانوار- جلّ سلطانه و بهر برهانه- يا «انوار قواهر» اند، چه قواهر اعلون و چه قواهر ادنون، چون عقول طوليّه مرتبه و چون عقول عرضيه طبقه متكافئه، يا «انوار اسپهبديّه» اند.

و به عبارت ديگر: «انوار مدبره» اند، چون نفوس سماويّه و ارضيّه، و يا انوار ارضيه‌اند، چون اشعه شمسيّه و غيرها، يا اظلّه‌اند كه «ظلّ» هم «نور» است كه ظلمت، بحت عدم است و هيچ وجود ندارد كه هر چه وجود است، «نور» است و