مى‌گويد كه: محجوب و در پرده است نفس، از چشم هر عارفى، يعنى: به چشم حق و به نور مستعار از حق، بايد آن را شناخت كه آن، امرى است ربّانى و سرّى است سبحانى.

و در حكمت مقرّر است كه: «ذوات الاسباب لا تعرف الّا باسبابها» [١] چه، هر متقوّم به مقوّم خود شناخته مى‌شود و هر وجود- چه مفارق، چه مقارن- به وجوب متقوّم است و تقويم كلّ، تقوّم نفس است، چه او «كلّ» است: «و فيك انطوى العالم الاكبر». و از اينجاست كه قائلى گويد:

يك شمّه، ز فقر خويش اظهار كنم‌

چندان‌كه خدا غنى است، من محتاجم‌

پس، حق معرفت نفس آن است كه آن را به سبب آن بشناسى، و چون نور سبب ظاهر شد، مسبّب مختفى شد. و گويد:

عشق تو و هستى من، «آتش» و «آب» اند به هم‌

حين تغيّبت بدا حين بدا غيبتى‌

لهذا عارف گويد:

دانش نفست، نه كار سرسريست‌

گر به حق دانا شوى، دانى كه چيست‌

و جمع كرده است شيخ، ميانه «علوّ» و «دنوّ» نفس، و مقام قدس و تشبّه و خفا و ظهور، و چنانكه پيش گفتيم: «عاقل» همه معقولات، و «مدرك» همه مدركات و «محرّك» به همه تحريكات، «نفس» است. پس، چون همه قوا و مبادى، شرح ذات‌

[١] - «قواعد كلىفلسفى»، ج ١/ ٢٥٢.