و تفضيل مفضول و ترجيح مرجوح، بر مخلوق هم روا نيست، هنگامى كه على احسن الاحوال است، اگر عقل او بالفعل شده باشد. و اگر خلاف اين واقع شود، از جهت وهم غلط كار و خيال سبكسار است كه انسان، در حقيقت، سه انسان، بلكه چهار است: «انسان طبيعى»، و «انسان نفسانى»، و «انسان عقلانى»، و «انسان لاهوتى» كه با نظر به «نور اللّه» با نطق «بالحق عن الحق» و آدم اوّل اوست، چنانكه حقيقت علويّه فرموده: «أنا آدم الاوّل» [٢]، و قيل عن لسانه:

و انّى و ان كنت ابن آدم صورة

فلى فيه معنى شاهد بابوّتى‌

[٣] و مخالفين در غلق و اضطرابند؛ فريقى از معتزله گويند، تفضيل مفضول به جهت مصلحتى جايز است، و اينها با آنكه حسن و قبح را عقلى دانند، و خود را عقليّه شمارند، عجب است كه به چنين سخن‌ها تفوّه كنند! چه، عقل، مصلحت كامله را در مقابل اين مى‌رسد و تخطئه عقول كامله در احكامى كه مى‌رسند، موجب رفع امان و انسداد باب ايمان است، چنانكه پوشيده نيست.

و اگر مصلحتى در تفضيل «مفضول» باشد، مرجوح و مفضول است، نسبت به مصلحت تفضيل «فاضل» و مرجّح نمى‌شود، مگر آنكه جايز باشد، تفضيل مفضول، و اين مصادره است.

و فريقى از اشاعره گويند: مفضول، مى‌شود كه در «علم» و «عدالت» و «شرف» و «شجاعت» مفضول باشد، و ليكن در تدبير حفظ حوزه ملّت، «فاضل» باشد و فايده امام پيش ايشان، نيست مگر حفظ حوزه، پس آن اليق به امامت باشد! و اين مردود است، به آنكه، فايده امام، نه همين حفظ حوزه است، بلكه «ابقاء دين» و «حفظ

اسلامى/ ١٢١ و «تفسيرنمونه»، ج ١٨/ ٢٨١ و ٢٨٢.
[١] - در منابع شيعىنيامده است.
[٢] - به جاى اين عبارت،در روايات شيعى آمده است: «انا سيّد ولد آدم، «بحار الانوار»، ج ٣٨/ ١٥ و ١٧ و ٩٣و ج ٤/ ٣٢ و ٦٧.
[٣] - «ديوان ابنالفارض»/ ١٢٠.