و پيشگامان عظيم پيش از وى مشاهده نمى‌شود و او نيز همچون فلاسفه پيش از خود، «انسان» را وزن سنگين «حيات» مى‌داند كه با لون «معنا» و «توحيد» رنگ‌آميزى شده و در ميان هستى و گستره ناپيدا كرانه آن، پس از ويژگى‌هايى خاصّ، حائز عنوان «جامعيّت» است:

آدم حقيقتى است جامع كلّ، مثل ندارد، چه ثانى ندارد، متن‌

است و همه ممكنات شرح او، «لفّ» است و همه «نشر» او. [١]

در نظره عرفان نگر فلاسفه‌اى كه حكيم صاحب «اسرار الحكم»؛ سبزوارى، خاتمه آنها محسوب است، «نفس ناطقه، از وادى جبروت است و ظلّ لاهوت». [٢]

چه: «انسان، هيكل توحيد و وجود جامع است؛ همه اطوار را دارد، از جمادى تا فنا فى اللّه». [٣]

آرى: انسان، هيكل توحيد است و متن است و «عالم»، شرح او و عكوس او. [٤]

سبزوارى به كرّات، از مطلق انسان به عنوان نمود «توحيد» ياد كرده و در بعضى موارد نيز، تنها «انسان كامل» را واجد اين مرحله دانسته است:

«انسان كامل، هيكل توحيد است». [٥]

در اين ديدگاه، انسان پس از آنكه به صورت «آنچنان كه هست» مطرح مى‌شود:

«انسان»، مثل اعلاى حق است‌ [٦].

به دنبال آن، «انسان آنچنان كه بايد» نيز آويز و ضميمه موضوع مى‌شود، تا نشانى باشد از پيوستگى «هست و بايد»، در هر آن جايى كه انسان- بما هو انسان- ملاك و موضوع قرار مى‌گيرد [٧]:

پس، در آيت كبرى- كه انسان است- بايد برسى، ... و حقير يكى از وجوه حديث:

«من عرف فقد عرف ربّه» [٨] را،

[١] - «اسرار الحكم»-نسخه مستوفى-/ ٤٨٦
[٢] - همان/ ١٨٣.
[٣] - همان/ ١٣٨.
[٤] - همان/ ١٩٧.
[٥] - همان/ ٥٤٨.
[٦] - همان/ ١٤٤.
[٧] - بنگريد به:«جاودان انديشه»- مقدّمه-
[٨] - «بحار الانوار»، ج٩٥/ ٤٥٦.