و معلوم است كه مشيّتش به كلّ «موجود» و به كلّ «معلوم» تعلّق گرفته است- كما مرّ- من قوله: «وَ ما تَشاؤُنَ ..»- الآية- پس، فعلش به آن تعلّق مى‌گيرد، و مثل:

«إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِي مَنْ تَشاءُ». [٥] و مانند اينها.

و قولى كه محقّقين بر آنند، آن است كه از ائمه هادين منقول است كه: «لا جبر و لا تفويض، بل امر بين الامرين». [٦] و در اين قول، جمع است ميانه آيات مذكوره و نظاير آنها و بيانش اين است كه: هر موجود ممكن، زوج تركيبى است‌ [٧]: [يعنى‌] وجودى دارد و ماهيّتى، و آن وجود را، دو وجه است؛ وجهى الى الله و وجهى الى الماهيّه الامكانيّه. و هر وجودى، مبدأ اثر است، خواه اثر «خارجى» و خواه اثر «ذهنى»، و از اينجاست كه مفهوم «وجود» را تفسير كرده‌اند به اينكه: «هو الّذى به يكون الشّي‌ء فاعلا و منفعلا».

و «اثر» نيز دو جهت دارد: جهت نورانيّه و جهت ظلمانيّه. و به عبارت ديگر:

همان دو تعبير اوّل است كه در مبدأ اثر گفتيم. پس، جهت نورانى اثر، مستند است به «وجه اللّه» در مبدأ اثر، و جهت ظلمانى اثر مستند است به «وجه الى الماهيّه» در مبدأ اثر. [يعنى:] «العالى للعالى و الدّانى للدّانى».

و اين دو وجه، اختصاص ندارد در آثار، به حسنات و نه به غير حسنات. چه، هر موجودى [كه تصوّر شود،] اين تركيب در آن هست: «صلاة» هم وجودى است محدود، و وجود محدود، شايسته نيست كه از حيثيّت محدوديّت و حركت، معلول‌

[١] - صافّات/ ٩٤.
[٢] - انعام/ ٣٩.
[٣] - نسا/ ٨٠.
[٤] - ابراهيم/ ٣٢.
[٥] - اعراف/ ١٥٤.
[٦] - «بحار الانوار»، ج٢٥/ ٣٢٨ و ج ٧١/ ١٢٧.
[٧] - «قواعد كلى فلسفىدر فلسفه اسلامى»، ج ٢/ ٤٧٠- ٤٨٢.