[١] و در احاديث، از ماهيّت تعبير به «طينت» فرموده‌اند، چنان كه يك وجه از معانى «طينت عليّينى»- كه خوبان از آن مخلوق‌اند- عبارت از ماهيّت «ملك» و «ملك» ى است و ماهيّت انسان است، و يك وجه از معانى «طينت سجّينى»- كه بدان از آن مخلوق‌اند- ماهيّت شيطان و شيطانى و انسان دنيوى جاهل و فاجر و كافر و شقىّ و نحو اينها است.

و اينكه «يك وجه» گفتيم، سببش آن است كه: وجه ديگر براى معنى «طينت» كه در احاديث طينت آمده، ملكات «حميده» و «رذيله» است. و وجه ديگر نيز «طينت ظاهر» است كه صاحبان امزجه معتدله و شايسته به عقل آراسته‌اند و مقابلشان به خلاف متلبّس‌اند و نسبت به «حق» و «علم حقّ»- كه «جفّ القلم و تمّ الكلم» [٢] است، اين تخميرات سبق دارد. چه، جاى تخميرات، در نشأت سابقه كه: «خلق الارواح قبل الاجساد بألفى عام».

عبارت ديگر، پاسخ پرسشاز گوهر شى‌ء را «ماهيّت» مى‌داند. «قواعد كلّى فلسفى»، ج ٢/ ٤٦٢.
[١] - مثنوى، دفتر ١/٥٠- رمضانى- و ج ١/ ١٥٢- نيكلسون-
[٢] - «تفسير و نقد وتحليل مثنوى»، ج ٢/ ٧٩٥ و ج ١٢/ ٤١٨ و ٤٢٠، «بحار الانوار»، ج ٥/ ٤٨، ج ١٨/ ١٦، ج٥/ ١٥٤، و ج ٢٨/ ٤٩.