تحقيق را، و حال، كتابش حاضر نيست، و تو اگر مباحث نبوّت و امامت اين كتاب «اسرار الحكم» را به تحقيق رسيدى، عارف به حقّ نبىّ و امام شده، و تصديق به اين و امثال اين را دارى، به احسن وجه. [١]

روايتى از حكمت عملى‌

بخش اول «اسرار الحكم»، به حكمت نظرى و بخش دوّم آن، به حكمت عملى و عمدتا «دين‌پژوهى» و غور و تأمّل در «اسرار عبادات» اختصاص يافته است:

چون فارغ شديم از تحرير شطرى از «حكمت نظريّه»، شروع مى‌كنيم در تقرير برخى از حكمت عمليّه، و چون بانى اين بنيان شامخ محكم، و آمر به اين تبيان راسخ، حكم حضرت ظل اللّه- الا عزّ الا جلّ الاكرم- شهنشاه جم جماه معدلت دستگاه- خلّد الله دولته و أبّد الله شوكته- را در مطاوى فرمايش، اصرارى بود بر نگارش بعضى از مسائل در عبادات، با اسرارى از آنها، پس ذكر مى‌كنيم در اين اوراق، به اذن فيّاض وجود ..

خدا مصدر و اولياء، مشتق‌اند

شهان مظهر لطف و قهر حق‌اند

چو خواهد حق، افشاء اسرار را

كند مظهرش، شاه قاجار را

هويدا شود عدل و آيين حق‌

ز سيماى شه، ناصر دين حق‌

چو بر خلق عالم بيايد عتاب‌

به چنگيز، فصّادى آيد خطاب‌

[٢]

[١] - همين كتاب، آخرباب نبوّت. بد نيست اشاره كنيم، سبزوارى در چندين جاى «اسرار الحكم» به كتاب‌هاىقبلى خود رفرنس داده است، از جمله به منظومه. در جايى مى‌خوانيم: در «منظومه حكمت»گفتيم:الفيض منه دائم متّصل/ والمستفيض آثر و زائل، نسخه مستوفى/ ١٣٥.
[٢] - «اسرار الحكم»/٤٥٧ و ٤٥٨- نسخه مستوفى- اين نكته كه سبزوارى، اين كتاب را بنا به دستور ناصرالدين شاه نگاشته، امرى است مورد اتّفاق كه علاوه بر كلام خودش، در نوشته‌هاىديگران نيز مورد تأكيد و تصريح قرار گرفته است: «اسرار الحكم در دو جزء، امّا دريك مجلّد مكرّر چاپ شده است و حكيم آن را به خواهش ناصر الدين شاه قاجار تصنيففرمود ... امين/ ٣٠٧: ... «اسرار الحكم فى المفتتح و المختتم، بالفارسية الّفهابالتماس من ناصر الدين شاه القاجارى، حين زاره الحكيم فى بينه بسبزوار. فرغ منتأليفه فى ١٢٨٦»، «شرح‌