[١] و از حضرت امام محمّد باقر عليه السّلام مروى است كه: «بنى الاسلام على خمسة أشياء: على الصّلاة و الزّكاة و الحجّ و الصّوم و الولاية» [٢]، و أحاديث در فضيلت صوم بسيار است.

سرّ: صوم با معرفت، از اقوى مكمّلات نفوس نطقيّه است، و موجب ارتقاست، از حضيض حظوظ نفس بهيميّه به اوج تشبّه به ملائكه روحانيّه. و حديث است كه:

«تخلّقوا باخلاق الرّوحانيّين»، بلكه حديث نبوى است كه: «تخلّقوا باخلاق اللّه» [٣]، و از اولياء مأثور است كه: «الجوع سحاب يمطر الحكمة»، و أيضا: «البطنة تميت الفطنة».

اكل زياد از سدّ حاجت، شرب ماء زياد مى‌آرد، و شرب ماء زياد، خواب زياد مى‌آرد و خواب، از عمر محسوب نمى‌شود. چه، خواب برادر مرگ است كه در خواب استكمال نمى‌شود، چنانكه در مرگ، دست از عمل كوتاه است. و از اينجاست كه مولانا امير المؤمنين علىّ عليه السّلام فرموده:

اذا عاش الفتى، ستّين عاما

فنصف العمر، تمحقه الليالى‌

و چگونه تخلّق به اخلاق روحانيّين دست مى‌دهد و ملائكه روحانيّين قوت و قوّتشان به تحليل و تسبيح است، و انسان اكول، مثل وصّال و پينه‌دوز، دائم در كار ابدال ما يتحلّل بلكه در كار تداخل است! و اگر مثل اجرا عمل كند به جهت أكل دائم در جنّت هر چند ناجى است، ولى قصير الهمّة است، آنجا هم همين حرفه و همين كسب را خواهد، اينجا [هم‌] اشتغال به غير، آنجا هم اشتغال به غير. پس، اى مسكين! كى مطالعه جمال مطلق و جلال حق كنى، به خلاف آنان كه تغذيه جسمانيّه را تقليل، و روحانيّه را تكثير كنند، و معارف اندوزند كه: «المعرفة بذر المشاهدة»، پس بى‌مانع و بى‌مخلّ، روح‌شان به روح وصال رسد:

مثنوى‌

گر تو اين انبان، ز نان خالى كنى‌

پُر، ز گوهرهاى اجلالى كنى‌

[١] - «مثنوى»، دفتر ١/٦٥- رمضانى- ج ١/ ٣٠١- نيكلسون- و ج ٢/ ٥١٥- جعفرى-
[٢] - «بحار الانوار»، ج٢٧/ ١٠٣.
[٣] - «اسفار» ج ١/ ٣٠ و«بحار الانوار»، ج ٦١/ ١٢٩.