خود را از رقيّت شيطان آزاد كند، با علم و عمل، و چون: «المؤمن مرآت المؤمن» [١]، آزادى رقبه مؤمنه، اشارت به آزادى خود نيز دارد، و گذشت كه: نفس شريفه آن است كه صاحب حكمت و حريّت باشد.

سرّ در عدد ستّين‌، در هر دو موضع كه صوم شهرين متتابعين و اطعام شصت مسكين باشد، آن است كه چون بعد از ورود نقص، بايد به كمال برسد، در «استكمال»، عدد كاملى بايد، و «ستّين» از اعداد كامله است كه اكثر كشور تسعه را داراست. و ديگر، ترفّع «ستّه» است كه عدد «ستّه» ايّام خلقت آسمان و زمين است و عدد مراتب ستّ است كه حضرات خمس مذكور سابقا باشد، با مرتبه كون جامع انسان كامل.

و اطعام شصت مسكين، و صوم شصت يوم، اشارت به خود نيز دارد كه انسان بالفعل حقيقى، به وجهى شصت مى‌شود. چه، شش لطيفه دارد، چه هفتمين- كه لطيفه اخفويّه باشد- مقام فناى اوست كه در آن مرتبه «محو» و «طمس» و «محق» است، انسانى نمى‌ماند و در هر يك از لطايف ششگانه، مدارك دهگانه هست، يا گوئيم: قبضات عشر در هر يك مخمر است- كما مرّ- يك قبضه از عناصر و نه قبضه از فلك. پس، اطعام بايد كرد، اين‌ها را، با جوعى كه «طعام اللّه» است فى الارض، و با «توبه» و «انابه» و «ابتهال» و «استكانه»، پس يكى شصت است، شصت يكى است، و اين خصال ثلاثه متطابق‌اند و آزادى يكى از رقيّت، آزادى شصت وجوه است، در باطن.

مسألة: صوم واجب، شش قسم است:

صوم «رمضان»، و صوم «كفّارات»، و صوم «بدل هدى»- در حجّ تمتع- قال تعالى: «ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ» [٢]، و صوم «نذر» و شبه آن، و صوم «اعتكاف واجب»، و صوم «قضا».

سرّ: صوم واجب هم، چون نمازهاى واجب، شش باشد و كامليّت عدد شش را، شنيدى و بايد كه استكمالات تكليفيّه، بر وفق استكمالات تكوينيّه باشد، اعنى:

[١] - «بحار الانوار» ج٧٤/ ٢٦٨ و ٢٧٠.
[٢] - بقره/ ١٩٢.