و شيخ رئيس را- كه مروّج حكمت مشّائيه است- قصيده عينيّه است، در اين باب، چون لفظا و معنا تماميّتى دارد، مانند خودش كه در ميانه مشّائين اسلام تماميّتى دارد و به همه فنون حكمت آراسته است، چنانكه از مادّه تاريخش نيز مفهوم مى‌شود:

حجة الحق ابو على سينا

در «شجع» آمد از عدم بوجود

در «شصا» كسب كرد كل علوم‌

در «تكز» كرد اين جهان بدرود

لهذا آن را نقل كنيم و مجملا شرح دهيم .. [١]

در عين حال، اين تجليل‌ها، هرچند هم كه زياد، مكرّر و دامنه‌دار باشند، هرگز به آن درجه از قوّت و قدرت نمى‌رسند كه مدار حاكميّت «اسرار الحكم» را به نفع كسى چپ و راست كنند. در اين ميان، تنها فيلسوفى كه با انديشه‌هاى راسخ خود، بر مدينه اسرار حاكميت قطعى، قاهرانه و بدون ريب و شبهه دارد، ملا صدراى شيرازى است، زبده فيلسوفى كه براى سبزوارى، نماد «عقلانيّت استوار اسلامى» و در يك كلام، يك «سكّه كامل عيار» است:

در بيان قول محقّق صدر المتألهين صاحب «اسفار» [٢] است كه مرضىّ راقم نيز، همان است.

هزار نقد به بازار كاينات آرند

يكى، به سكّه كامل عيار ما نرسد

اين موضوع كه حاكميّت نهائى در «اسرار الحكم»، با افكار بزرگ و اساسى صدراست، ادّعائى معلّل و مدلّل است كه از تعداد ذكر و نحوه يادكردهاى مربوط به ملا صدرا و نقل‌هايى كه از اقوال او نموده و بيش از همه، از ترجيحاتى كه آشكارا در خصوص آراء، اقوال و ديدگاه‌هاى وى در قبال گفتارهاى ديگران، اعمال كرده است، امرى است تا حدّ بداهت روشن:

- قول صدر المتألهين- قدّس سرّه- است ...، و حق، همين است و محذوراتى كه در

[١] - «اسرار الحكم»/٢٩٠
[٢] - ن. ك به: «دايرةالمعارف بزرگ اسلامى»، ج ٨/ ٣١٢- ٣١٤.