و غايت حكمت نظريّه است: گرديدن نفس ناطقه، عالمى عقلى، مشابه عالم عينى در صورت و فعليّت، نه در مادّه و ظلمت: «وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً». [٢] و خداوند حكيم، در مقام امتنان بر انبيا فرموده: «وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ..». [٣]- الآية- و بايد دانست كه: معرفت، سه بخش مى‌شود:

اول- خداشناسى كه منشعب گردد به آغازشناسى و انجام‌شناسى. [٤]

دويم- خودشناسى.

سيّم- فرمان خداشناسى.

و آن، دو بخش شود، به حسب فرمان: يكى فرمان شريعتش، و ديگرى فرمان طريقتش. و ما در اين كتاب، از بعضى اقسام «حكمت» و «معرفت»، شطرى تدوين كنيم، بقوّة اللّه العلىّ العظيم.

و نخستين، از «آغاز» گوئيم و زان سپس، از «انجام» و چون خودشناسى كه معين آغازشناسى است، مقدمه «انجام‌شناسى» است، مقدّم خواهيم داشت، معارف‌

[١] - طىّ قاعده‌اىفلسفى، گفته شده است: «انّ الوقوف على حقايق الاشياء ليس فى قدرة البشر». اينقاعده، در آثار شيخ الرئيس، ابو على سينا، مورد بحث و بررسى واقع شده است و صدرانيز، عين عبارت را از «تعليقات» ابن سينا نقل كرده و در باب آن، به تفصيل سخن گفتهاست. «قواعد كلّى فلسفى»، ج ٣/ ٤٥١.
[٢] - بقره/ ٢٧٢.
[٣] - آل عمران/ ٧٥.
[٤] - انّ اثبات المبدإتعالى لا ينفك عن التّوحيد ضرورة. «كتاب التوحيد»، الشّيخ محمد هادى الطّهرانىالنجفى، بى‌تا، بى‌چا، من منشورات مكتبة دار العلم اهواز/ ٥. ميرزاى آشتيانى نيزنوشته است: به موجب حديث شريف «انمّا العلم ثلاثة: آية محكمة و فريضة عادلة و سنّةقائمه و ما خلاهن فضل» علوم حقيقه و معارف يقينيّه و ادراكات نافعه، منحصر در اينعلوم سه‌گانه مى‌باشد. و «آيه محكمه» عبارت است از: علم حكمت و عرفان و دانش عقايداصليّه و معارف الهيّه و علم آغازشناسى و خودشناسى و انجام‌شناسى و «فقه اكبر»است، أتمّ و اكمل اقسام سه‌گانه. «اساس التوحيد»/ ١٣.ت- دانشمندان عظام كهبرترين آنها، پيشوايان دين اسلامند، خودشناسى را بزرگ وسيله خداشناسى دانسته‌اند.خودشناسى، وسيلهخداشناسى است. چون انسان را در گوهر ذات، با موجودات عالم روحانى و عالم جسمانىسنخيّت است، چنان چه خود را بشناسيم، موجودات دو عالم را در طىّ معرفت به خود،بشناسيم و چون‌