«قلب المؤمن بين اصبعين من اصابع الرّحمن» [١]، و معلوم است كه قلب «صنوبرى» مراد نيست و «اصابع رحمان»، جسمانى نيست، بلكه قلب معنوى و جوهر روحانى مراد است و دو اصبع؛ «عقل كلّ» و «نفس كلّ»، يا عقلين؛ نظرى و عملى، يا عقل و نفس جزئى است.

و امير المؤمنين على عليه السّلام فرموده است: «قلعت باب خيبر بقوّة ربانيّه لا بقوّة جسمانية». [٢]

و ملا عبد الرّحمن الجامى- قدّس سرّه- در «سلسلة الذّهب» منظوم ساخت، اين مضمون را كه:

«قدرت» و «فعل» حق، از او زده سر

كنده بى‌خويشتن، در از خيبر

خود چه خيبر كه خيبر گردون‌

پيش آن، دست و پنجه بود، زبون‌

و نيز فرموده است:

أ تزعم انّك جرم صغير

و فيك انطوى العالم الاكبر

[٣] و آن جناب، در حديث كميل و حديث اعرابى، مراتب نفس را شرح داده و از آن مراتب شمرده، نفس نطقيه قدسيه را و نفس كليه الهيه را، و اوصافى براى آنها ذكر فرموده كه منادى است به تجرّد عقلانى، و جاى ديگر، آن دو حديث را ذكر كرده‌ايم.

و نيز، آن جناب فرموده: «معرفتى بالنّورانيّة معرفة اللّه»، و نيز فرموده: «أنا آدم الاوّل» [٤]، و آدم اوّل، انسان عقلى بالفعل و فعّال است كه مقدّم است بر انسان ملكوتى و ناسوتى. و نيز فرموده: «كنت مع جميع الانبياء سرّا و مع خاتمهم جهرا» [٥]، و نيز: «لى الكرّات و الرّجعات»، الى غير ذلك من مقالاته الشّريفة. و از بعض ائمّه هدى عليه السّلام در حقّ همه مأثور است: «انفسكم فى النّفوس و ارواحكم فى الارواح» [٦]، و نيز:

[١] - «بحار الانوار»، ج٧٠/ ٣٩.
[٢] - ما قلعت باب خيبربقوّة جسمانيّة ...، «بحار الانوار»، ج ٥٨/ ٤٧ و ج ٧٣/ ٧٦ و ج ٨٧/ ٣٢.
[٣] - بيتى كه قويّا بهامام على «ع» منسوب است.
[٤] - «انا سيّد ولدآدم، «بحار الانوار»، ج ٣٨/ ١٥ و ١٧ و ٩٣ و ج ٤/ ٣٢ و ٦٧.
[٥] - نظير روايت، «بحارالانوار» ج ٢٤/ ٧٦.
[٦] - «بحار الانوار»،١٠٢/ ١٣٢.