أسرار الحكم - محقق سبزوارى - الصفحة ٣٠٥

تحاشى از لفظ «خالقيّت» راه ندارد، چه دستورى از احسن الخالقين هست: «وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ» [١] در حق عيسى عليه السّلام فرموده است.

و متكلّمين كه محافظ دين‌اند، مسئله «جبر و تفويض» را به مسئله «خلق اعمال» تعبير مى‌كنند كه: آيا خالق اعمال عبد «حق» است يا خود «عبد»؟ بلكه حكما، نفس را در مقامى «مبدع» گويند كه عقل بسيط را مبدع معقولات تفصيليّه دانند، و اغلب، «عقول تفصيليّه» گويند، چه معقول به اعتبار وجودش كه مجرّد و بسيط مبسوط است، «عقل» است و نفس با اتّصال و اتّحاد به معقول، «عقل» شود و الّا مستحقّ صدق اين اسم نيست.

بدان كه: مذهب ديگر در تخيّل، اتّحاد «خيال» است با «متخيّل»، يعنى: متخيّل بالذّات نه متخيّل بالعرض، چون صورت خياليه شمس، نه شمس خارجى.

مثنوى‌

شمس در خارج اگر چه هست، فرد

مى‌توان هم مثل آن تصوير كرد

[٢] زيرا از [٣] بس كه لطيف است، به هر چه رو آرد، صورت آن شود. پس، نفس در مقام خيال، به «فرشته» يا «جنّ» مى‌ماند كه متكلّمين گويند كه: مشكّل شوند به اشكال مختلفه، چنانكه قائلى گويد:

لقد صار قلبى قابلا كلّ صورة

فمرعى لغزلان و ديرا لرهبان‌

و در «مثنوى» گويد:

اى برادر! تو همين انديشه‌

ما بقى، تو استخوان و ريشه‌

گر بود انديشه‌ات گل، گلشنى‌

ور بود خارى، تو هيمه گلخنى‌

[٤] و صاحب «لوايح» گويد:

گر در دلِ تو گُل گذرد، گُل باشى‌

ور بلبل بى‌قرار، بلبل باشى!