- معلوم بالذّات كه صورت حاضره باشد در نفس ذات مجرّد،- و معلوم بالعرض كه صورت خارجيه باشد كه گاه در «مادّه» و گاه «مجرّد» و در «ماهيّت» خود. و گاه، وجودى است فى نفسه و لنفسه- لا للماهيّة- و معلوميّت معلوم بالعرض، به سبب آن است كه با صورت حاضره، در ذات مجرّد مشترك است، در مفهوم ذاتى يا عرضى، و در وجودات سنخيّت است. پس، حضور اين، حضور آن است و در حقيقت، آن صورت داخله حاضر حقيقى است.

و بدان كه: معلوم بالذّات، دو اطلاق دارد: يكى اينكه شنيدى، و ديگر آنكه «خارج» را گاه معلوم بالذّات گويند، به معنى «ملحوظ» و «مقصود بالذّات» كه صورت داخله مرآت و «ما به ينظر» باشد و صورت خارجه مرئى و «ما فيه ينظر» باشد، پس وارد نمى‌آيد ايرادى كه گاهى مى‌كنند بر علم صورى كه لازم آيد كه خارج معلوم نباشد، چه حضور براى مادّه- مثلا- دارد، نه براى عالم. چه، در لحاظ مرآتيّت آن، هستى ندارد و فانى در هستى خارجى است، پس، خارجى مقصود بالذّات است.

مقدّمه ثالثه‌ آن است كه: علم به علّت مستقلّه، مستلزم علم به معلوم است، و اين قاعده، اتّفاقى است [و] اشراقيّه و مشائيّه و متكلّمين و صوفيّه به اين قائلند و همه به كار مى‌برند، در علم واجب الوجود به ما سواى او.

و برهان بر اين مطلب، آن است كه: علت را خصوصيّت مخصوصه است، با معلول خود كه ابا دارد از عدم ترتّب آن معلول، و از ترتّب معلول ديگر بر او، و الّا هر چيز، «علّت» هر چيز و هر چيز، «معلول» هر چيز شدى، و آن خصوصيّت، در بعض علل، عين «ذات» آن است و در بعضى زايد. پس، آن خصوصيّت، در هر موطن كه پيدا شود- چه موطن خارج، و چه موطن علم- بايد معلول پيدا شود، چه اگر