همه «وحدت در كثرت» اويند: عقول «مفارقه» اظلال معنى مرسلش، و نفوس «كليّه و قدسيّه»، اظلال معنى متعلّق به عالم صورتش، قواى «مقارنه»، اظلال قواى منطبعه‌اش، «رقايق» و «رقايق الرّقايق» اظلال صورتش- حتّى- «بهايم و سباع»، اظلال مقام حيوانيّتش.

بيت‌

صفات حق تعالى، لطف و قهر است‌

رخ و زلف بتان را، زان دو بهر است‌

پس، او «متن» است و عالم، «شرح» او، و او «لفّ» همه است و همه «نشر» او.

[ابن فار] ض [گويد:]

[و لا قطر الّا حل من فيض ظاهرى‌

به قطرة عنها السحائب سحّت‌]

و من مطلعى النّور البسيط كلمعه‌

و من مشرعى البحر المحيط كقطرة

[٢] بدان كه: انسان، سيّما كامل آن، در عين آنكه جامع كلّ وجودات مادون است، اسامى انواع آنها و ماهيّات نوعيّه آنها، بر او صادق نيست، چه در ماهيّت جماد، معتبر است جسم مركّب صاحب صورت نوعيّه، حافظ مزاج مدّت معتد بها فقط، و در ماهيّت نبات، معتبر است جسم نامى غاذى مولّد فقط، و در حيوان صامت، معتبر است جسم نامى حسّاس، متحرّك بالشّوق فقط.

و اين كلمه، فقط نظايرش ياد از ضيق وجود و حدّ آن محدود مى‌دهد، و در انسان- خاصّه كامل آن- [مطلقا] ضيق و حدّ نيست و از اينجاست كه گفتند:

«الماهيّة هى المعرفة بالتّعريف الجامع المانع»، و اين منع از دخول غير، كاشف است از محدوديّت وجود معرّف كه: «الحدود بحسب الوجود».

[١] - «مثنوى» دفتر ١/١١- رمضانى- ج ١/ ٢٧- نيكلسون- و ج ١/ ٢٠٣- جعفرى-
[٢] - «ديوان ابنالفارض»/ ١٠٥.