معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٤٠ - ٣ ديگر منكران مجاز

و زيبايى اين كلام وحيانى مى‌باشد.[١] و هرگونه ساده‌گويى و عارى از نكات بديعى، از ديدگاه «بُلَغا»، مايه سقوط كلام از درجه اعتبار است.

[د: نقد سخن ابن‌عربى‌]: و اين نكته كه در كلام‌ ابن عربى‌ آمده:

تا ضرورت اقتضا نكند، گفتن مجاز نشايد.[٢]

از منظر «ادَبا» قابل پذيرش نيست .. زيرا يك اديب و سخنور فرهيخته، با آنكه مى‌تواند سخن خود را با الفاظ و عباراتى بسرايد كه از هرگونه نكات بديعى عارى باشد، ولى ترجيح مى‌دهد تا سخن خود را به زيورهاى كلامى آراسته كند و جمال و فروزندگى به آن ببخشد. اين روشى است كه قرآن كريم در تمامى گفته‌هاى نغز خود به نحو احسن رعايت كرده و به اين سخن وحيانى رونق و جاذبيت خاصّى بخشيده است.

[٣. ديگر منكران مجاز]

اكنون ببينيم ديگران چه گفته‌اند:

داود بن على ظاهرى اصفهانى‌ صاحب مذهب «ظاهريه» (م: ٢٧٠ ه. ق) و فرزندش‌ محمّد (م: ٢٩٧ ه. ق) كه جانشينى او را داشت، منكر مجاز در قرآن بودند.

نيز ابوالعباس احمدبن‌ معروف به‌ ابن القاصّ‌ (م: ٣٣٥ ه. ق) از فقهاى شافعيه و ابومسلم محمدبن بحر اصفهانى‌ (م: ٣٧٠ ه. ق) از علماى معتزله و صاحب تفسير عقلى معروف و برخى ديگر از پيشينيان، منكر مجاز در قرآن شده‌اند، به اين دليل:

روى آوردن به مجازگويى، در صورتى است كه گويندگان از حقيقت‌گويى در تنگنا قرار گيرند، و به ناچار به مجازگويى روى آوردند. و چون خداى متعال هرگز در تنگا قرار نمى‌گيرد، لذا موجبى ندارد تا مجازگويى كند و به استعاره و كنايه و تشبيه دست يازد.[٣]

ابن تيميه‌ (م: ٧٢٨ ه. ق) و شاگردان و پيروانش، نيز شديداً منكر مجاز در قرآن، بلكه در لغت شده‌اند، به اين دليل كه لازم مجاز، صحّت مطلب و نفى واقعيت است، كه سخن فرهيختگان از هرگونه خلافِ واقع‌گويى مبرّا است.

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٥، بحث اعجاز بيانى.

[٢] . ايجاز البيان فى الترجمة عن القرآن، ذيل آيه ٢٢٢ سوره بقره. علوم القرآن عند المفسرين، ج ١، ص ١٠١.

[٣] . ر. ك: بدرالدين محمد بن عبدالله زركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٢٥٥، باب ٤٣.