معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٢٣ - ٣ نياز به اذن دارد

خطاب به عموم مردم زمين: «آى مردم، بهره گيريد از آنچه در زمين قابل بهره‌گيرى است. حلال و پاكيزه»، زيرا:

مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ ...[١]

توانايى بهره‌گيرى از زمين را به شما داديم، و در آن وسايل زندگى شما

را فراهم كرديم.

سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ.[٢]

آنچه را در زمين است، در حيطه تصرف شما قرار داديم.

منشأ «اصالة الاباحة» همين آيات و نظاير آن است. در روايات سابق‌الذكر نيز، حق احيا را به عموم مردم داده بود. رسول خدا (ص) فرمود:

موتان الارض لله و لرسوله، ثم هي لكم منّي، ايها المسلمون.[٣]

پس اين حق از جانب پيغمبر اكرم و خلفاى معصوم او (عليهم‌السلام) به عموم مسلمانان، بلكه عموم مردم كه در سايه اسلام زندگى مى‌كنند، واگذار شد.

ولى مسأله نظم- كه حاكم بر تمامى مسائل فردى و اجتماعى است‌[٤]- ايجاب مى‌كند در تصرف (مباحات اوليه) مقرراتى باشد كه جلوى تصرفات بى‌رويه را بگيرد، زيرا يك حق عمومى است كه مى‌بايست مصلحت كلّى امّت در نظر گرفته شود.

يكى از مقرراتى كه تصرفات بى رويه را مهار مى‌كند، شرط استجازه است. تا هيچ‌كس بدون مراجعه به مراجع ذى‌صلاح، حق نداشته باشد دست تصرف به سوى منافع عمومى دراز كند.

البته نبايد مردم را به‌طور كلى ممنوع‌التصرف كرد؛ زيرا اين حق را خداوند به آن‌ها داده و يك حق انسانى و طبيعى است و قانون نظم هم چنين اقتضايى‌

[١] . اعراف، آيه ١٠.

[٢] . حج، آيه ٦٥.

[٣] . جواهر الكلام، ج ٣٨، ص ٨.

[٤] . محقق انصارى در مسأله« اخذ اجرت بر واجبات نظاميه» مى‌گويد:« اقامة النظام من الواجبات المطلقه» بر پا داشتن نظام( نظم اجتماعى) از واجباتى است كه استثناء پذير نيست، و بر تمامى واجبات مقدم است.( ر. ك: مكاسب محرمه، صص ٦٤- ٦٣.)