استاد: شبهات انواع مختلف دارد؛ از جمله شبهات تاريخى است. مى‌گويند قرآن اشتباهات تاريخى دارد و نمونه‌هايى مى‌آورند؛ از جمله‌ «قصه هامان» كه قرآن‌ هامان‌ را به‌عنوان دستيار فرعون‌ معرفى مى‌كند. فرعون‌ به وى گفت:

يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ* أَسْبابَ السَّماواتِ‌[١].

مى‌گويند هامان‌ در زمان‌ موسى‌ و فرعون‌ نبوده است، بلكه شخصيتى است كه چهارصد سال بعد پا به عرصه وجود گذاشته و از شخصيت‌هاى بزرگ يهود در دربار اردشير است. صدر اعظم يا وزير اردشير توطئه‌اى مى‌چيند تا يهوديانى را كه در ايران هستند، قلع و قمع كند. دختر برادر هامان‌ كه از همسران شاه بود، به عمويش اطلاع داد كه چنين توطئه‌اى در كار است. هامان‌ به وى گفت: ذهن شاه را آماده كن تا مطلب عوض شود، او هم اين كار را كرد، بعد هامان‌ با شاه ملاقات كرد و آن توطئه عليه يهوديان خنثى شد و به عكس، وزير و همراهانش منكوب شدند. اين قضيه در تورات‌ هست. اشكالى كه وارد مى‌كنند اين است كه مى‌گويند قرآن اينجا اشتباه كرده است. هامان‌ زمان‌ اردشير چه ربطى دارد به‌ هامان‌ زمان‌ موسى‌ و فرعون‌؟

اروپاييان اين اشكال را مطرح كرده‌اند و در كتاب‌ آراء المستشرقين حول القرآن‌ آمده است. بنده براى اين كه دريابم اين شبهه تا چه حد با واقعيت نزديك است يا خلاف واقع است، خيلى كوشش كردم. اولين كار اين بود كه ببينم آيا در دستگاه‌ اردشير مرد يهودى به اين نام بوده يا نه؟ تاريخ چيزى را ثبت نكرده است؛ چه تاريخى كه خود ايرانيان نوشته‌اند، چه تاريخى كه يونانيان راجع به ايران نوشته‌اند. اصلًا در ايران باستان چنين حادثه‌اى كه در تورات‌ كنونى ثبت شده، وجود ندارد.

مسأله ديگر اين است كه‌ هامانى‌ كه‌ تورات‌ نام مى‌برد تحت اين عنوان، معقول نيست در قرآن به همين شكل منعكس شود؛ چون بناى لغت عرب و قرآن بر اين است كه الفاظ اجنبى را كه در عربى به كار مى‌رود، در آن تغيير مى‌دهد؛ مثلًا خود فرعون‌ در اصل «فره» است، يا «موسى» در اصل‌ «موسى»

[١] . غافر، آيات ٣٧- ٣٦.