معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٧٨ - ج تأويلات اهل عرفان

شاهد گرفته‌اند، اى كاش در اين كار تساهل نمى‌ورزيدند تا مايه التباس نگردد.[١]

بيشتر تفاسير اعاظم اهل عرفان، مانند قشيرى‌ و ميبدى‌ و از جمله‌ سيدحيدر آملى‌، بر همين رويه است. يافته‌هايى را از قرآن برگرفته‌اند كه از قبيل تداعى معانى مى‌باشد؛[٢] نه تفسير كلام الله يا تأويل باطنى.

از اين‌رو جاى شگفتى است كه برخى از بزرگان، چنين برگرفته‌هايى را تفسير به‌رأى شمرده و بر آنان خورده گرفته‌اند. مفسّر بزرگ و عارف عاليقدر، ملّامحسن فيض‌ (ره) در باب تفسير به‌رأى- چنين مثال مى‌آورد: گاه كسى براى ترغيب در مجاهدت با نفس سركش، با تلاوت آيه‌ اذْهَبْ إِلى‌ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‌[٣] .. به قلب خود اشاره مى‌كند. تا بدين‌سان ارائه دهد كه همانا نفس سركش فرعونى است كه در درونت نهفته و بايستى او را از طغيان و سركشى باز دارى.

گويد: برخى از اندرزگويان ناصح، همين رويه را پيش مى‌گيرند، و گرچه هدف صحيحى دارند، ولى با اين روش، خود را دچار تفسير به‌رأى نموده، كار ناپسند كرده‌اند.[٤]

ولى به خوبى روشن است كه اين‌گونه برداشت‌ها، به استشهاد بيشتر مى‌ماند تا استناد. بلكه مى‌توان آن را نوعى تأويل، مستفاد از نحواى عام آيه دانست. به موارد ذيل توجّه شود:

در آيه:[٥]

اذْهَبا إِلى‌ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‌* فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى‌،[٦]

به حضرت‌ موسى‌ و برادرش‌ هارون‌ دستور داده مى‌شود كه به سوى‌ فرعون‌

[١] . التفسير الاثرى الجامع، ج ١، ص ٤٦ وى چنين آدرس مى‌دهد: التفسير و المفسران، ج ٢، ص ٥٤٤، عن فتاوى ابن الصلاح: ٢٩( الذهبى، ج ٢، ص ٣٦٨).

[٢] . تداعى المعانى( الشى يذكر بالشى). التفسير الاثرى الجامع، ج ١، ص ٤٦.

[٣] . طه، آيه ٢٤.

[٤] . ر. ك: التفسير الاثرى الجامع، ج ١، ص ٤٦.

[٥] . ر. ك: تفسير و مفسران، ج ٢.

[٦] . طه، آيات ٤٤- ٤٣.