معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٨٥ - ٢ تصريح به اثم و امر به تفكر

تدريجى بودن برخى تشريعات‌

برخى مفسّران، تدريجى بودن برخى تشريعات- مانند تحريم شرب خمر و تجويز قتال با مشركان- را از قبيل نسخ متعاقب گرفته‌اند كه حكم در مرتبه لاحق، ناسخ حكم در مرتبه سابق است.[١]

اين در صورتى است كه دستور در هر مرحله با دستور مرحله قبل در تضادّ باشد، نه مكمّل آن.

تحريم خمر، از اوّل بود، ولى بيان آن، آرام آرام و با لحن متفاوت، از ملايمت به شديد و از شديد به اشدّ صورت گرفت. و اساساً، حكمت اقتضا مى‌كند تا در اصلاح جامعه، آرام آرام و قدم به قدم پيش رفت.

همچنين در قتال با مشركان، حالات و وضعيت مسلمانان در نظر گرفته شده است، تا هر چه نيرومندتر شوند، و بر هيمنه و شكوه خود بيفزايند. اين حركت تدريجى، در همه نهضت‌هاى به پا خواسته بايد رعايت شود، وگرنه ممكن است ناكام بماند. لذا رمز موفقّيت، در حركت بى‌وقفه، آرام و گام به گام است.

تحريم تدريجى خمر

١. تلميح به قبح‌

وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَ رِزْقاً حَسَناً.[٢]

مقابله سَكر با رزق حسن مى‌رساند كه رزق حسن نيست.

٢. تصريح به اثم و امر به تفكر

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ‌

[١] . ر. ك: سيدابوالقاسم الموسوى الخويى، البيان فى تفسير القرآن، صص ٣٣٧- ٣٣٥.« فقد ذهب كثير من العلما الى انها( نساء، ٤٣) منسوخة ... و قد يراد من النهى: الارشاد الى فساد الصلاة فى هذا الحال كما هو الظاهر من مثل هذا التركيب و الامر على هذا الاحتمال واضح جداً و على كل فلا سبب يوجب الالتزام بالنسخ فى الآية.»

[٢] . نحل، آيه ٦٧.