معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٧١ - نسخ در قرآن و انواع متصور آن

يك منبع سرچشمه گرفته، و در اصول و مبانى احكام، هماهنگ‌اند و هيچ‌گونه اختلاف و تنافى ميان آن‌ها وجود ندارد.

آرى! نسخ برخى از احكام شريعت سابق، كه مقتضاى تغيير شرايط زمانى است، امكان‌پذير است، چنانچه حضرت‌ مسيح‌ (ع) نسبت به شريعت‌ تورات‌ چنين مى‌گويد:

مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ لِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ.[١]

شريعت تورات را مى‌پذيرم جز مواردى از محرمات كه آن را تجويز مى‌كنم.[٢]

عمده نسخ درون شريعتى است كه آيا صورت گرفته يا نه، به‌ويژه در قرآن كريم؟ بحث حاضر پيرامون همين محور است.

نَسْخ در قرآن و انواع متصور آن‌[٣]

برخى، آيات منسوخه قرآن را به بيش از دويست آيه رسانده‌اند[٤] و قرآن را مشتمل بر اين خيل عظيم آيات از كار افتاده دانسته‌اند!

در مقابل، استاد بزرگوار آيت‌الله خوئى‌- طاب ثراه- اصلًا وجود آيه منسوخ را در قرآن منكرند. و موارد چندى را كه گمان رفته شاهد نسخ است، به‌گونه‌اى توجيه كرده و تسليم اين پندار نشده است.

اصولًا وجود آيه ناسخ و منسوخ در قرآن از نظر ايشان معقول نيست، زيرا به ظاهر موجب تنافى است و با آيه‌ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً[٥] كاملًا در تضادّ است. و نيز دست‌آويزى براى معاندان خواهد شد.[٦]

[١] . آل‌عمران، آيه ٥٠

[٢] . ظاهراً به آيه ٩٣ آل‌عمران و آيه‌هاى ١٤٧- ١٤٦ سوره انعام اشاره دارد.

[٣] . آيت‌الله خويى با عنوان« النسخ فى التوراة» و« النسخ فى الشريعة الاسلامية» از نسخ در تشريع سخن گفته است.( سيدابوالقاسم الموسوى الخويى، البيان فى تفسير القرآن، صص ٢٨٥- ٢٨١).

[٤] . ٢٢٨ آيه. ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٣٩٩؛ سيدابوالقاسم الموسوى الخويى، البيان فى تفسير القرآن، ص ٢٧٧.

[٥] . نساء، آيه ٨٢.

[٦] . ر. ك: سيدابوالقاسم الموسوى الخويى، البيان فى تفسير القرآن، ص ٢٩٥.