معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٩ - ١ ٣ وحدت وجود

برگزيده است. بلكه در انتخاب اين مسلك در حدّ افراط پيش رفته، از محدوده عقولى كه مكتب اشراق به آن پايبند بود، فراتر رفته‌اند. آن‌ها احياناً مطالبى را مطرح كرده‌اند كه از چهارچوب متعارف به‌دور است و با نام «شطحات» معروف گشته كه در سخنان‌ ابن عربى‌ بسيار يافت مى‌شود.

فرق ميان مكتب اشراق و مكتب عرفان، در اين است كه اشراقيون، ارزش‌هاى عقلى را ارج نهاده، در جنب دريافت‌هاى باطنى به‌كار مى‌برند، ولى عرفا صرفاً به يافته‌هاى درونى و روش ذوقى بسنده مى‌كنند و به راه و رسم عقل چندان ارجى نمى‌نهند.

٣. عناصر اوّليه مكتب عرفان‌

مكتب عرفان، بر شش عنصر اساسى كه پايه‌هاى اصلى عرفان و تصوّف را تشكيل مى‌دهد، استوار است.

١. ٣. وحدت وجود

وحدت در عرفان اسلامى يك عنصر و عامل اساسى است، وقتى‌ جنيد (متوفاى سال ٢٩٨) اين حديث را كه‌ كان اللّه ولم يكن معه شي‌ء شنيد، گفت:

الآن كما كان.[١]

ترجمه حديث چنين است:

خدا بود و چيزى با او نبود. جنيد گفت: اكنون نيز چنان است كه بود.

گويند: هستى حقيقت واحدى است كه در باطن با وحدت كامل خويش، از هرگونه تفرقه و كثرتى منزّه است، و ظاهرى دارد كه منشأ نمايش كثرت است، و اين كثرت‌ها، ظاهرى و خيالى هستند، نه واقعى و حقيقى؛

نخست در باطن و حضور علم ذاتى خويش، به صُوَر اعيان ثابته و استعدادات آن‌ها، با فيض اقدس و تجلى اوّل، ظهور يافت، كه اين ظهور و تجلّى بر اساس آن حبّ ذاتى بود كه درباره آن فرموده: «نهفته گنجى‌

[١] . نقد النصوص جامى، ص ٦٧؛ حديث در صحيح بخارى، باب توحيد، رقم ٢٢؛ بدء الخلق؛ و مسند احمد، ج ٢، ص ٤٣١.