معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٥٩ - تعريف اهلبيت و گستره آن

شمرده شود. اين موقعى بود كه حضرت‌ رضا (ع) در آن سامان بود. همه فقها فتوا دادند كه زوجه‌اش مُطَلَّقه گرديده است. وقتى از حضرت‌ رضا (ع) استفتا شد، حضرت در جواب نوشت: طلاق واقع نشده است. فقها از حضرت توضيح خواستند. در جواب نوشت:

در روايات شما هم آمده است كه‌ ابو سعيد خُدرى‌ گفت: پيامبر اكرم (ع) در روز فتح مكه، به كسانى كه (از روى ناچارى) در همان موقع اسلام آوردند، و بسيار بودند كه گرد حضرت را گرفتند، و توقّع داشتند آنان را جزء صحابه خود بشمرد، فرمود:

أنتم خير و أصحابي خير و لا هجرة بعد الفتح.

شما جايگاه خود را داريد، و اصحاب من جايگاه خود را و هجرت (شرط نخست صحابى بودن)[١] پس از فتح مكه، براى مردم آن سامان موردى ندارد.

حضرت‌ رضا (ع) فرمود: ملاحظه مى‌كنيد كه پيامبر اكرم (ص) چنين افرادى كه پس از فتح مكه اسلام آورده‌اند را از صحابه خود جدا ساخت. فقها- پس از شنيدن دلايل حضرت‌ رضا- آن را كامل دانستند و پذيرفتند.[٢]

ملاحظه مى‌فرماييد كه حضرت با چه برداشت منطقى و ظريف و قابل قبول براى همه، امثال‌ معاويه‌ را از جرگه صحابه بيرون دانست. علّت اصلى، همان ناشايستگى اين‌گونه افراد بود كه هرگز از علم و حكمت و اخلاق كريمه حضرت چيزى فرا نگرفته بودند، بلكه همواره حركتى بر خلاف جهت اسلام داشتند. اين‌گونه افراد، گرچه به ظاهر اسلام آورده بودند، ولى همواره با همان عقايد و افكار جاهلى مى‌زيستند، و احياناً در جرگه منافقان بودند تا اصحاب كبار.

٣. دو شرط صحابه از نگاه امام على (ع)

اين‌جا است كه مولا اميرمؤمنان (ع) در شرط صحابى بودن مى‌فرمايد:

ما لم يحدثوا بعده حدثا و لم يؤا محدثا.[٣]

[١] . بدين معنا كه اسلام آوردن وى از روى انتخاب صحيح باشد؛ نه از روى ناچارى.

[٢] . صدوق، عيون اخبار الرضا، ج ٢، ص ٩٣، باب ٣٢/ ٣٤.

[٣] . بحار، ج ٢٢، صص ٣٠٦- ٣٠٥/ ٤