معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٤٤ - تعريف ابن حجر و گستره آن

تعريف صحابه از منظر قرآن و ائمه اطهار

«صحابه- جمع صحابّى- به معناى فرهيختگانى از شيفتگان فخر رسالت است، كه پروانه‌وار شمع وجود آن حضرت را فرا گرفته بودند، شبانه‌روز از فيض بركات آن جناب بهره وافى مى‌بردند، در يارى وى همواره كوشا بودند، تمام هستى خود را نثار مقدمش مى‌كردند، در پرورش شجره طيبه اسلام و نشر و پخش تعاليم عاليه قرآن، لحظه‌اى غفلت نمى‌ورزيدند. هميشه بيدار و هوشيار بودند تا به بدنه اين درخت برومند آسيبى نرسد. آنان نفس و نفيس خود را بى‌دريغ در اين راه بذل مى‌كردند و هيچ‌گاه تعلّل نمى‌كردند، در سختى‌ها و دشوارى‌ها به عقب بر نمى‌گشتند، براى تداوم و بارورتر شدن هميشگى اسلام مى‌كوشيدند، و چون سپرى آهنين جلوى هرگونه بدعت و ناروايى مى‌ايستادند، گرچه به قيمت از دست دادن جانشان تمام مى‌شد.»

صحابه، طبق اين تعريف، كسانى بودند- كه بر اثر تربيت مستمرّ پيامبر اسلام- مظهريت خلق و خوى آن حضرت را يافتند، و جلوه‌گاه علم و حكمت و حامل رسالت جهانى اسلام شدند.

صحابه پيامبر اسلام (ص) همانند حواريون حضرت‌ مسيح‌ (ع) گروه خاصّى بودند كه جنبه اختصاصى به آن حضرت را داشتند. از اين‌رو، همه اطرافيان و پيروان آن حضرت- در مكه و مدينه- حتى كسانى كه براى خدمات معمولى در كنار حضرت بودند، صحابه شمرده نمى‌شوند؛ مگر آنكه جنبه اختصاصى وى در جهت كسب معنويت باشند، و در اين راه با تمام توان بكوشند، و بر همين حالت فرهيختگى تداوم يافته باشد.

اين تعريفى است كه بزرگان شيعه، طبق تعاليم اهل‌بيت و صريح كتاب عزيز، از صحابه و صحابى دارند و هر آنچه مدح و فضيلت براى صحابه در زبان پيامبر اكرم و معصومان رسيده، تنها شامل همين گروه خاصّ است.

تعريف ابن حجر و گستره آن‌

ابن حجر عسقلانى‌ تعريف ديگرى از صحابه دارد كه شامل تمام اطرافيان،