معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٠ - ٢ شاخصههاى تفسير عرفانى

اگر خارج از آن معيارها و ضوابط انجام شود، همانند تفسير به‌رأى ممنوع است.

البته اهل ذوق و عرفان، كه به ظواهر شرع متقيداند، اين ضوابط را در تفسير و تأويل نصوص شريعت «كتاب و سنت» رعايت مى‌كنند، ولى اندكند.

عمده آن‌كه بيشتر اين گروه، تاكنون معيارى جامع يا ضابطه‌اى براى تأويل و تفسيرهاى باطنى خود ارائه نداده‌اند. همين امر مايه سوء تفاهم و سلب اعتماد از اين گروه شده، تا جايى كه برخى از تأويلات آنان، بسيار سنگين و نامعقول به نظر آمده، و از شطحات اين گروه به‌شمار رفته است، كه نمونه بارز آن تفسير منسوب به‌ ابن عربى‌ است.

اين گروه، در تفسير باطنى و تأويلات خود، صرفاً به ذوق عرفانى خويش استناد كرده‌اند، و احياناً اگر شاهدى از آيات و روايات آورده‌اند يا استدلالى كرده‌اند، جنبه اقناعى داشته و براى اثبات بر ديگران ارائه داده‌اند، چنان‌چه در كلام‌ داود قيصرى‌ بدان اشاره شده است.[١]

٢. شاخصه‌هاى تفسير عرفانى‌

از آن‌چه گذشت، به‌دست آمد كه شيوه تفسير عرفانى، داراى شاخصه‌هاى زير است:

١. تفسير عرفانى، بر اساس رمز و اشاره، بنا نهاده شده است. آنان بيشتر تعابير قرآن را رمز و اشاره به اسرار نهفته‌اى مى‌دانند كه صرفاً خواصّ به آن راه دارند. و ديگران (عواّم) را بدان راهى نيست.

در كتاب الدرّة الباهرة از امام‌ صادق‌- عليه‌السلام- روايت شده است:

كتاب الله- عزّو جلّ- علي اربعه أشياء: علي العبارة، والاشارة، واللطائف، والحقائق. فالعبارة للعوامّ، و الاشارة للخواصّ، واللطائف للأولياء، والحائق‌

[١] .« و ما ذكرت من البرهان والدليل انما أتيت به الزاماً لهم بطريقتهم و افحاماً لهم بشريعتهم» و درباره مطالب عرفانى مى‌گويد:« و هذا لعلم و ان كان كشفياً ذوقياً لا يحفظى منه الإصاحب الوجد و الوجود و أهل العيان والشهود»( يثربى، عرفان نظرى، ص ٢٣٣).