معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٤٦ - ١ كذب نبودن مجاز

محاسن قرآن است. چنين گويند:

و هذه شبهة باطلة، و لو سقط المجاز من القرآن قسط شطر من حسنه. فقد اتفق‌

البلغاء علي أنّ المجاز أبلغ من الحقيقة.[١]

زُحَيلى‌ در تفسير المنير گويد:

كسانى كه حلاوت اسلوب قرآنى را چشيده و جمال و زيبايى آن را لمس كرده، به خوبى مى‌دانند كه شبهات ياد شده كاملًا بيهوده است و هر گاه قرآن را از مجاز تهى بدانيم، هر آينه بخشى عظيم از محاسن و بدايع كلامى آن را ناديده گرفته‌ايم. مانند آيه‌ وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى‌ عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً.[٢] كه كنايه از دو حالت خسّت طبع و زياده‌روى است و هرگز معناى حقيقى مراد نمى‌باشد. و همچنين‌ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ‌[٣] و هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَ‌[٤] و ديگر آياتى از اين قبيل كه در قرآن فراوان است.[٥]

[١. كذب نبودن مجاز]

امِا اينكه مجاز را- به دليل صحّت سلب- با كذب برابر و برادر شمرده‌اند. سخنى است بى‌اساس، زيرا مراد از صحّت سلب، صحّت سلب معناى اصل (موضوع‌له) است نه سلب واقعيت مراد. چون مجاز نيز از واقعيتى حكايت دارد كه تطابق با آن، صدق، و تخالف با آن، كذب است. مثلًا: رأيت اسداً يرمي ... از تيراندازى ماهر و شجاع حكايت دارد كه در صورت ماهر و شجاع بودن، كلامى صادق و در صورت نبود، كاذب است؛ كذب، آن است كه دلالت ظاهر كلام بر خلاف واقعيت باشد و در استعمال مجازى، كلام بر همان معناى مشابه اصل دلالت دارد، و در صورت تطابق صادق است.

[١] . جلال‌الدين عبدالرحمان سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٣، ص ١٠٩؛ البرهان، ج ٢، ص ٢٥٥.

[٢] . اسراء، آيه ٢٩.

[٣] . بقره، آيه ٢٢٣.

[٤] . بقره، آيه ١٨٧.

[٥] . وهبة الزحيلى، المنير فى العقيدة و الشريعة و المنهج فى التفسير، ج ٣٢، ج ١، صص ٤٢- ٤١. علوم القرآن عند المفسرين، ج ١، صص ١٢٦- ١٢٥.