معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٤٧ - صفات الاهى در نظر قائلان به مجاز

[٢. اختصاص نداشتن مجاز به تنگناى كلام‌]

امّا اينكه رويكرد به مجاز، در صورت ضرورت و در تنگنا قرار گرفتن‌

است، نيز سخنى بى‌پايه است، زيرا اديبان و بليغان و فرهيختگان بدان جهت به استعاره و مجاز و كنايه و ديگر محسنات بديعى روى مى‌آورند، تا به سخن خود فضيلت سخنورى ببخشند، و از حالت خشك و بى‌طراوتى، به رونق و شكوفايى ارتقا دهند. به قول‌ جرجانى‌ و سكاكى: از اصواتى مشابه اصوات بهائم و حشرات، به ارزش‌هاى كلامى والا اعتلا يابند. و معلوم نيست آنان از روى چه حسابى گفته‌اند: تنها در صورت در تنگنا قرار گرفتن به مجاز روى آورده مى‌شود!

علاوه بر آن در بحث متشابهات يادآور شديم كه قرآن، مفاهيم عالى و سترگى براى بشريت به ارمغان آورد كه قالب‌هاى تنگ الفاظ موضوعه، گنجايش افاده چنين مفاهيمى را نداشت. از اين روى قرآن كريم، براى افاده چنين معانى بلند و حقايق پهناورى از اسلوب‌هاى كلامى قابل كشش در لغت استفاده كرده، مفاهيم عاليه خود را از طريق استعاره و كنايه و مجاز، كه ابلغ و اوسع از الفاظ موضوعه است، ارائه كرده، تا هم رساتر و هم از جمال برتر برخوردار باشد.[١]

[صفات الاهى در نظر قائلان به مجاز]

امّا آنچه را كه‌ شنقيطى‌ و سلف وى گفته‌اند كه: «روى‌كرد به مجاز، به تعطيل صفات منتهى مى‌شود»، كلامى است خالى از وجاهت علمى، زيرا قائلين به مجاز، صفات عاليه را به همان مفاهيم تركيبى- اقترانى كه بر خلق اطلاق مى‌شود، قابل اطلاق بر خداوند نمى‌دانند، مگر با نوعى تأويل و دگرگونى از مفاهيم لغوى- عرفى، و مسأله خذ الغايات ودع المبادي را مطرح ساخته‌اند. پس ذات حق را از صفات، عارى ندانسته‌اند، بلكه صفات حق را عين ذات دانسته، و مفهومى انتزاعى- اضافى گرفته‌اند، بر خلاف صفات خلق كه مفهومى تركيبى- اقترانى است.

[١] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٢٨٦ و ر. ك: ابن رشد اندلسى، الكشف عن مناهج الادلة، صص ٨٩، ٩٧- ٩٦ و ١٠٧.