توضيح اينكه هر آيه، با در نظر گرفتن اسباب نزول، مفهوم خاصّى دارد، و كاملًا محدود و غير قابل تعميم است؛ ولى همين آيه، با قطع نظر از شرايط موجودِ حال نزول، مفهوم عامّى دارد و قابل جريان در بستر زمان مى‌باشد كه اين مفهوم عامّ، همان پيامبر جاودانى آيه را مى‌رساند.

اين مفهوم عامّ (جارى و سارى) غالباً در پوشش خصوصيات لفظى و قرائن حال و مقال، پنهان مى‌باشد، كه مفسّر توانا، بايستى با امكانات لازم، از چهره اين مفهوم عام پرده بردارد، و آن را آشكار سازد. اساساً اگر چنين نشود، اكثريت آيات قرآن،[١] قيد تاريخ مى‌خورند، گزارش‌هاى تاريخى بيش نخواهد بود. امام‌ باقر (ع) در اين زمينه مى‌فرمايد:

ولو أنّ الآية اذا نزلت في قومٍ ثمّ مات أولئك القوم ماتت الآية، لما بقي من القرآن شيئ؛ و لكن القرآن يجري أوّله علي آخره، ما دامت السماوات و الأرض، و لكل قوم آيه يتلونها، [و هم منها، من خير او شرّ].[٢]

اگر آيه‌اى كه درباره گروهى فرود آمده، با مردن آنان پايان يابد، هر آينه از قرآن چيزى باقى نمى‌ماند، ولى قرآن، همان‌گونه كه در ابتدا جريان داشته، و علاج واقعه بوده، همچنين براى هميشه كاربرد دارد، و هر گروهى مى‌توانند برحسب حال خويش، از آيات مربوطه بهره‌مند شوند، لذا، سر جاويد بودن قرآن در همين است، كه همواره مورد استفاده و علاج پيش‌آمده‌ها قرار مى‌گيرد.

لذا ترجمه حديث نخست چنين است:

ظاهر قرآن، مفاهيمى است كه با در نظر گرفتن مورد نزول، به‌دست مى‌آيد. و جنبه اختصاصى دارد. ولى باطن قرآن، مفاهيمى است كه جنبه شمول و همگانى دارد، و قابل انطباق در هر زمان و مكان مى‌باشد، و پيوسته جريان دارد.

[١] . بيشتر آيات، جنبه خصوصى دارد و در رابطه با قضاياى شخصى به گفت‌وگو نشسته، كه اگر پيام‌هاى درونى آن‌ها آشكار نشود، از استفاده همگانى و هميشگى ساقط مى‌شود. در حالى كه قرآن- با مجموعه آيات آن- دستورالعمل جاويد براى بشريت است.

[٢] . تفسير عياشى، ج ١، ص ٢١، رقم ٧. در پاورقى تفسير عياشى به اين منابع هم اشاره شده است: بحارالانوار، ج ١٩، ص ٣٠؛ تفسير صافى، ج ١، ص ١٤؛ البرهان، ج ١، ص ٢١.