معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٦ - ضابطه تأويل

ما يستطيع أحدٌ أن يدّعي أنّ عنده جميع القرآن كله، ظاهره و باطنه غير الأوصياء.[١]

هيچكس را ياراى آن نيست كه، كه ادّعا كند همگى قرآن، ظاهر و باطن آن را مى‌داند، جز امامان معصوم.

البته معنى اين حديث اين نيست كه هيچ‌كس، تأويل قرآن را نخواهد دانست، بلكه مقصود آن است كه صرفاً از طريق ائمه هدى مى‌توان به باطن قرآن دست يافت.

ضابطه تأويل‌[٢]

همان‌گونه كه تفسير ضابطه‌مند است، و خروج از محدوده ضوابط، تفسير به‌رأى محسوب مى‌شود، تأويل هم داراى ضوابطى است كه رعايت آن لازم، و در صورت تخلّف، تفسير به‌رأى شمرده مى‌شود و شديداً ممنوعيت دارد، زيرا شأن تأويل دقيق‌تر و ظريف‌تر از شأن تفسير است و نمى‌توان تأويل را بدون ضابطه پنداشت تا هر پندارى را با عنوان تأويل قرآن عرضه كرد؛ كارى زشت كه بسيارى از خود سران اهل تأويل، مرتكب شده‌اند.[٣]

شرايطى كه مى‌بايست در تأويل رعايت شود، تا ضابطه‌مند باشد، عبارت است از:

١. تشخيص هدف آيه كه پيام اصلى آيه را تشكيل مى‌دهد.

[١] . كافى شريف، ج ١، ص ٢٢٨، رقم ٢.

[٢] . نويسنده در كتب متعدد خود به بحث ضابطه تأويل توجه كرده است. در التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء( صص ٤٤- ٣٩) التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج اول و در علوم قرآنى( تلخيص التمهيد) بخش سوم اين بحث را مطرح كرده است. در التفسير الاثرى الجامع، با عنوان« التفسير و التأويل» به ماهيت تأويل( مدلول التزامى) طريق حصول به باطن آيه، ضابطه تأويل، تأويلاتى كه احتمال قبول دارند، تأويل نزد ارباب قلوب، ظاهر تداعى معنا، تأويل يا اخذ به فحوى عام آيه، تأويلات مأثور از ائمه، تأويلاتى كه گمانه‌زنى است، پرداخته است.

[٣] . از جمله برخى از تفاسير عرفانى كه خودسرانه دست به تأويل زده‌اند، و خود را مورد عقاب همگان قرار داده‌اند .. چنانچه خواهيم گفت .. حاشا عُرَفاى وارسته كه دامنشان از اين آلودگى پاك است.